ဗက်တီးရီးယားလောက်နီးပါး ကြီးမားတဲ့ ဗိုင်းရပ်စ် — မျိုးဗီဇထောင်ချီ ပါဝင်တဲ့ Pandoravirus ၏ ဆန်းကြယ်မှု

Pandoravirus ဆိုတဲ့ အမည်ကို ပထမဆုံးကြားရင် သိပ္ပံစိတ်ကူးယဉ်ဇာတ်လမ်းထဲက သက်ရှိတစ်မျိုးလို ထင်ရနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီအရာဟာ အမှန်တကယ် ရှိနေတဲ့ giant virus အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်မှာ ဖော်ထုတ်ခဲ့ချိန်က ဗိုင်းရပ်စ်ဆိုတာ ဘယ်လောက်သေးငယ်ပြီး ရိုးရှင်းသင့်သလဲဆိုတဲ့ ရှေးအယူအဆတွေကို လှုပ်ခတ်စေခဲ့ပါတယ်။

Pandoravirus ကို ဘယ်မှာတွေ့ခဲ့ကြသလဲ

၂၀၁၃ ခုနှစ် Science ဂျာနယ်မှာ ထုတ်ဝေခဲ့တဲ့ သုတေသနမှာ သိပ္ပံပညာရှင်တွေက Pandoravirus salinus နဲ့ Pandoravirus dulcis ဆိုတဲ့ giant virus နှစ်မျိုးကို ဖော်ပြခဲ့ကြပါတယ်။ P. salinus ကို ချီလီနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်းအနီးရှိ Tunquén မြစ်ဝမှ sediment နမူနာတွေထဲကနေ ရရှိခဲ့ပြီး P. dulcis ကို ဩစတြေးလျနိုင်ငံ Melbourne အနီးရှိ ရေချိုကန်တစ်ခုကနေ ရရှိခဲ့တာဖြစ်ပါတယ်။ ဒီအချက်ကြောင့် “ပင်လယ်ရေထဲက တစ်မျိုးတည်းသာ” ဆိုတာထက် Pandoravirus အုပ်စုဟာ မတူညီတဲ့ ရေဝန်းကျင်တွေမှာ တွေ့ရှိနိုင်တယ်လို့ နားလည်ရမှာပါ။

ဒီဗိုင်းရပ်စ်တွေက လူကို ကူးစက်ဖို့ ဖော်ထုတ်ထားတာမဟုတ်ဘဲ Acanthamoeba လို့ခေါ်တဲ့ တစ်ဆဲလ်သက်ရှိ amoeba တွေကို host အဖြစ်အသုံးပြုပါတယ်။

ဘာကြောင့် Giant Virus လို့ခေါ်တာလဲ

Pandoravirus အမှုန်တွေဟာ အရှည် ၁ မိုက်ခရိုမီတာဝန်းကျင်အထိ ရှိနိုင်ပါတယ်။ ဒီအရွယ်အစားက ပုံမှန်ဗိုင်းရပ်စ်အများစုထက် အလွန်ကြီးပြီး အချို့ ဘက်တီးရီးယားများနဲ့ အရွယ်အစားနီးပါး ရှိနိုင်ပါတယ်။ အဲဒီအတွက် သာမန် optical microscope နဲ့တောင် သတိပြုမိနိုင်လောက်တဲ့ အရွယ်အစားရှိခြင်းက သူတို့ကို စိတ်ဝင်စားစရာဖြစ်စေခဲ့ပါတယ်။

ဗိုင်းရပ်စ်ဆိုတာ အမြဲတမ်း “အလွန်သေးငယ်တဲ့ အမှုန်” ဖြစ်ရမယ်ဆိုတဲ့ ရိုးရာအယူအဆကို giant viruses တွေက တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲစေခဲ့ပြီး Pandoravirus က အဲဒီပြောင်းလဲမှုထဲမှာ ထင်ရှားဆုံး ဥပမာတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။

မျိုးဗီဇ ၂,၅၀၀ ကျော်ပါတဲ့ ဗိုင်းရပ်စ်

Pandoravirus salinus ရဲ့ genome ဟာ ခန့်မှန်းအားဖြင့် DNA base pairs ၂.၄၇ သန်းဝန်းကျင် ရှိပြီး protein-coding genes ၂,၅၀၀ ကျော် ပါဝင်တယ်လို့ မူလသုတေသနမှာ ဖော်ပြခဲ့ပါတယ်။ ဒီပမာဏဟာ ပုံမှန်ဗိုင်းရပ်စ်အများစုထက် များစွာကြီးမားပါတယ်။

ဒါပေမယ့် “ပုံမှန်ဗိုင်းရပ်စ်မှာ gene ၁၀ ခုလောက်သာရှိတယ်” လို့ တစ်ချက်တည်း သတ်မှတ်လို့မရပါဘူး။ ဗိုင်းရပ်စ်အမျိုးအစားပေါ်မူတည်ပြီး gene အရေအတွက်က အလွန်ကွာခြားနိုင်ပါတယ်။ Pandoravirus ကို အထူးခြားဆုံးဖြစ်စေတဲ့အရာက gene များတာတင်မဟုတ်ဘဲ အဲဒီ genes အများစုကို သိပြီးသားသက်ရှိတွေနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ရာမှာ ရင်းနှီးတဲ့ homolog မတွေ့ရခြင်းပါ။

၉၃ ရာခိုင်နှုန်းက မည်သည့်သက်ရှိနဲ့မှ မတူဘူးလား

၂၀၁၃ မူလစာတမ်းမှာ Pandoravirus protein-coding genes အများစု — ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၉၃ ရာခိုင်နှုန်းဝန်းကျင် — ဟာ အဲဒီအချိန် database တွေထဲရှိ သိပြီးသား protein sequences နဲ့ ရှင်းလင်းတဲ့ homolog မတွေ့ရကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပါတယ်။ ဒီလို genes တွေကို တစ်ခါတလေ orphan genes သို့မဟုတ် ORFans လို့ ခေါ်ကြပါတယ်။

ဒါပေမယ့် “ကမ္ဘာပေါ်က မည်သည့်သက်ရှိနဲ့မှ လုံးဝ မသက်ဆိုင်ဘူး” လို့ ပြောတာက ကျော်လွန်တဲ့အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်ပါတယ်။ Database ထဲမှာ ဆင်တူ sequence မတွေ့ရသေးတာဟာ အဲဒီ gene ရဲ့ မူလအစကို သက်သေပြပြီးသားမဟုတ်ပါဘူး။ သိပ္ပံပညာမှာ မသိသေးခြင်းနဲ့ သက်သေမရှိခြင်းကို ကွဲပြားစွာ ခွဲခြားရပါတယ်။

“Fourth Domain of Life” ဆိုတဲ့ အယူအဆ

Giant virus တွေ ဖော်ထုတ်လာချိန်မှာ သက်ရှိလောကကို Bacteria, Archaea နဲ့ Eukarya ဆိုတဲ့ domain သုံးခုထက် ကျော်လွန်ပြီး စတုတ္ထမြောက် evolutionary lineage တစ်ခု ရှိနိုင်သလားဆိုတဲ့ အယူအဆတွေ ပေါ်လာခဲ့ပါတယ်။ Pandoravirus ရဲ့ ထူးခြားတဲ့ genome က ဒီဆွေးနွေးမှုကို ပိုမိုအားကောင်းစေခဲ့ပါတယ်။

သို့သော် ယနေ့အထိ “Pandoravirus က fourth domain of life ဖြစ်တယ်” ဆိုတာ သိပ္ပံအသိုင်းအဝိုင်းက အတည်ပြုထားတဲ့ သဘောတူညီချက် မဟုတ်ပါဘူး။ Giant viruses တွေရဲ့ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ အစပြုပုံကို ရှင်းပြဖို့ reduction, gene gain, horizontal gene transfer နဲ့ de novo gene creation စတဲ့ မော်ဒယ်မျိုးစုံကို ဆက်လက်လေ့လာနေကြပါတယ်။

အာကာသကလာတဲ့ ဗိုင်းရပ်စ်လား

Pandoravirus ကို အာကာသပြင်ပမှ ရောက်လာခဲ့တဲ့ သက်ရှိလို့ သက်သေပြထားတဲ့ peer-reviewed အထောက်အထား မရှိပါဘူး။ သူ့ genome ထဲက gene အများစုဟာ အခြား database sequences နဲ့ မတူတာကို “alien origin” လို့ တိုက်ရိုက်သတ်မှတ်လို့ မရပါဘူး။ ဒီလိုစကားတွေဟာ လူထုစိတ်ဝင်စားမှုအတွက် ထွက်ပေါ်တတ်တဲ့ speculation မျိုးဖြစ်ပြီး သိပ္ပံဆိုင်ရာအတည်ပြုချက်နဲ့ ကွဲပြားပါတယ်။

Pandoravirus က ဘာကြောင့် အရေးကြီးသလဲ

Pandoravirus ရဲ့ အရေးပါမှုက ထိတ်လန့်စရာရောဂါတစ်ခု ဖြစ်လို့မဟုတ်ပါဘူး။ အရေးကြီးတာက ဗိုင်းရပ်စ်တွေရဲ့ genome complexity နဲ့ evolutionary diversity ကို ကျွန်ုပ်တို့ ထင်ထားတာထက် ပိုကျယ်ပြန့်နိုင်ကြောင်း ပြသပေးခဲ့တာပါ။

Giant viruses တွေဟာ “virus” နဲ့ “cellular life” ကြား ကန့်သတ်ချက်တွေကို ဘယ်လိုသတ်မှတ်သင့်သလဲ၊ gene အသစ်တွေ ဘယ်လိုပေါ်ပေါက်လာနိုင်သလဲ၊ evolution မှာ virus တွေရဲ့ အခန်းကဏ္ဍ ဘယ်လောက်ကြီးမားသလဲဆိုတဲ့ မေးခွန်းတွေကို အသစ်ပြန်မေးစေခဲ့ပါတယ်။

Pandoravirus ရဲ့ အံ့ဩစရာအချက်က သူဟာ ဂြိုဟ်သားဗိုင်းရပ်စ်ဖြစ်နေခြင်း မဟုတ်ပါဘူး။ ကမ္ဘာပေါ်မှာပင် ကျွန်ုပ်တို့ အပြည့်အဝ မဖော်ထုတ်နိုင်သေးတဲ့ microbial diversity ဘယ်လောက်များစွာ ရှိနေသေးတယ်ဆိုတာကို သတိပေးနေခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။