ပုဂံမတိုင်မီ နှစ်ပေါင်းထောင်ချီ ရှင်သန်ခဲ့သော ပျူမြို့ကြီးများ — ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုးနှင့် သရေခေတ္တရာ

အခု ကျွန်ုပ်တို့ မြန်မာ့သမိုင်းကို ပြန်လှန်ကြည့်တဲ့အခါ ပုဂံခေတ်ကို အများဆုံး သတိရကြပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ပုဂံမတိုင်မီကတည်းက ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအလယ်ပိုင်းမှာ မြို့ရိုး၊ ကျုံး၊ ရေလွှမ်းမိုးစနစ်၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ ကုန်သွယ်ရေးနဲ့ ဘာသာရေးဘဝတွေ တစ်ပြိုင်နက်တည်း တည်ရှိနေခဲ့တဲ့ မြို့ပြယဉ်ကျေးမှုကြီးတစ်ခု ရှိပြီးသားပါ။ အဲဒီယဉ်ကျေးမှုကတော့ ပျူတို့ရဲ့ မြို့ပြကမ္ဘာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုးနဲ့ သရေခေတ္တရာ။ ဒီနာမည်သုံးခုဟာ ရှေးဟောင်းမြို့ပျက်အမည်တွေသက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ များစွာသော ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံ၊ သင်္ချိုင်း၊ ထုတ်လုပ်ရေးနေရာ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာစေတီနဲ့ ရေစီမံခန့်ခွဲမှုစနစ်တွေကို ယနေ့ထိ သက်သေအဖြစ် ကျန်ရစ်စေခဲ့တဲ့ မြို့ကြီးသုံးမြို့ပါ။ UNESCO အဆိုအရ ပျူနိုင်ငံများဟာ ခရစ်တော်မပေါ်မီ ၂၀၀ ဝန်းကျင်ကနေ အေဒီ ၉၀၀ ဝန်းကျင်အထိ နှစ်ပေါင်း ၁,၀၀၀ ကျော် ထွန်းကားခဲ့ကြပါတယ်။

ပုဂံမတိုင်မီက မြို့ပြဘဝ

ရှေးအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းဟာ ပူပြင်းခြောက်သွေ့တဲ့ဒေသဖြစ်ပေမယ့် ပျူတို့က ရေကို ထိန်းချုပ်အသုံးချနိုင်တဲ့ စနစ်တွေ တည်ဆောက်ခဲ့ကြပါတယ်။ ကျုံး၊ တူးမြောင်း၊ ရေလှောင်ကန်နဲ့ စိုက်ပျိုးရေးဧရိယာတွေကို မြို့နဲ့ ချိတ်ဆက်ထားတဲ့ပုံစံက သူတို့ဟာ စိုက်ပျိုးရေးအသက်မွေးမှုတင်မကဘဲ စနစ်တကျ စီမံထားတဲ့ မြို့ပြနိုင်ငံတော်တစ်ခုကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြောင်း ပြသပါတယ်။

တစ်ချို့ ရေစီမံခန့်ခွဲမှုအဆောက်အအုံတွေဟာ ယနေ့ထိ ဒေသခံစိုက်ပျိုးရေးဘဝမှာ သက်ရောက်မှုရှိနေသေးတယ်လို့ UNESCO က မှတ်တမ်းတင်ထားပါတယ်။ ဒါဟာ နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကြာပြီးနောက်တောင် ပျူခေတ်နည်းပညာရဲ့ အရိပ်အယောင် မပျောက်သေးတာကို ပြသတဲ့ အချက်တစ်ခုပါ။

ဟန်လင်း — မြောက်ဘက်က ပျူမြို့ကြီး

ဟန်လင်းဟာ ပျူမြို့ပြအုပ်စုထဲက အရေးကြီးတဲ့ မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်ပါတယ်။ မြို့ရိုးနဲ့ ကျုံးတွေ၊ လူနေမှုဧရိယာနဲ့ ရှေးဟောင်းသင်္ချိုင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားတွေက ဒီဒေသမှာ လူမှုဖွဲ့စည်းပုံတစ်ခု တည်ရှိနေခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြပါတယ်။

ရှေးဟောင်းမြို့တစ်မြို့ကို မြို့ရိုးနဲ့ ကျုံးဝိုင်းထားတယ်ဆိုတာ တိုက်ခိုက်မှုကာကွယ်ရေးပဲ ဆိုလိုတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အုပ်ချုပ်မှု၊ မြို့ပြစီမံကိန်းနဲ့ နယ်မြေခွဲခြားမှုတွေ ရှိနေခဲ့တယ်ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ်လည်း ပါပါတယ်။

ဗိဿနိုး — မြို့ရိုးအတွင်းက တည်ငြိမ်သော လူမှုစနစ်

ဗိဿနိုးဟာ ပျူယဉ်ကျေးမှုရဲ့ အစောပိုင်းမြို့ပြဖွံ့ဖြိုးမှုကို လေ့လာရာမှာ အရေးကြီးတဲ့နေရာတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီနေရာက ကျန်ရစ်တဲ့ အုတ်အဆောက်အအုံ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ အထောက်အထားနဲ့ လူနေမှုစနစ်တွေက ပျူတို့ရဲ့ မြို့တော်တည်ဆောက်ပုံကို နားလည်ဖို့ ကူညီပေးပါတယ်။

ပျူတို့ဟာ သစ်သားအဆောက်အအုံပုံစံကနေ အုတ်ကို အသုံးပြုတဲ့ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံနဲ့ စေတီကြီးတွေ တည်ဆောက်လာခဲ့ကြောင်း UNESCO ရဲ့ သတ်မှတ်ချက်များမှာ ဖော်ပြထားပါတယ်။ ဒီပြောင်းလဲမှုက ဘာသာရေးတင်မကဘဲ ဆောက်လုပ်ရေးနည်းပညာ တိုးတက်လာတာကိုလည်း ဆိုလိုပါတယ်။

သရေခေတ္တရာ — ပျူကမ္ဘာရဲ့ အထင်ကရဗဟိုချက်

သရေခေတ္တရာဟာ ပျူမြို့ပြအမွေအနှစ်တွေထဲမှာ အထင်ရှားဆုံးနဲ့ အကြီးမားဆုံးအရာတွေထဲက တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ အုပ်ချုပ်ရေးဗဟို၊ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံနဲ့ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေ တစ်နေရာတည်းမှာ ချိတ်ဆက်နေတဲ့ပုံစံက ဒီမြို့ဟာ ရိုးရိုးကျေးရွာစုစည်းမှုမဟုတ်ဘဲ တိကျတဲ့ လူမှုနိုင်ငံရေးဖွဲ့စည်းပုံ ရှိနေခဲ့ကြောင်း ပြသပါတယ်။

UNESCO က ပျူမြို့များကို အရှေ့တောင်အာရှအတွင်း ရှေးအကျဆုံး သမိုင်းမှတ်တမ်းရှိသော ဗုဒ္ဓဘာသာမြို့ပြယဉ်ကျေးမှုများထဲက တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပါတယ်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဟာ အုပ်ချုပ်သူအဆင့်ကနေ စိုက်ပျိုးရေးလုပ်သားအထိ လူမှုအလွှာအသီးသီးအတွင်း ဝင်ရောက်သက်ရောက်ခဲ့ကြောင်းလည်း UNESCO မှတ်တမ်းမှာ ဖော်ပြထားပါတယ်။

ပျူတွေဟာ အပြင်ကမ္ဘာနဲ့ အဆက်အသွယ်မရှိခဲ့ဘူးလား

မဟုတ်ပါဘူး။ ပျူမြို့တွေဟာ မိမိတို့ရဲ့နယ်မြေအတွင်းပဲ ပိတ်မိနေတဲ့ မြို့များ မဟုတ်ခဲ့ပါဘူး။ ကုန်သွယ်ရေးကွန်ယက်တွေက တောင်အာရှ၊ တရုတ်နဲ့ အရှေ့တောင်အာရှအခြားဒေသတွေကို ချိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပါတယ်။ ရွှေ၊ ငွေ၊ သံ၊ မြေထည်နဲ့ အဖိုးတန်ကျောက်မျက်အချို့ကို အသုံးပြုထုတ်လုပ်ခဲ့ကြောင်း ရှေးဟောင်းအထောက်အထားတွေက ပြသပါတယ်။

ဘာသာရေးအယူအဆ၊ အက္ခရာနဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအပြန်အလှန်လှုပ်ရှားမှုတွေကလည်း ဒီကွန်ယက်တွေကနေ ဖြတ်သန်းလာခဲ့ကြတာ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ပျူတို့ဟာ အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုအကျိုးသက်ရောက်မှုတွေကို တိုက်ရိုက်ကူးယူတာထက် မိမိတို့နည်းနဲ့ ပြန်လည်ပေါင်းစပ်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြတယ်လို့ UNESCO က ဖော်ပြထားပါတယ်။

မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ ပထမဆုံး UNESCO ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်

၂၀၁၄ ခုနှစ်မှာ ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုးနဲ့ သရေခေတ္တရာကို ပေါင်းစည်းပြီး “Pyu Ancient Cities” အမည်နဲ့ UNESCO World Heritage List ထဲ ထည့်သွင်းခဲ့ပါတယ်။ ဒီစာရင်းဝင်မှုဟာ မြန်မာနိုင်ငံအတွက် ပထမဆုံး World Heritage Site ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။

အဲဒီသတ်မှတ်ချက်ရဲ့ အဓိပ္ပာယ်က ရှေးဟောင်းနေရာသုံးခု လှပလို့သာ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒီမြို့တွေဟာ အရှေ့တောင်အာရှမှာ မြို့ပြဖွဲ့စည်းမှု၊ ဗုဒ္ဓဘာသာပျံ့နှံ့မှု၊ ရေစီမံခန့်ခွဲမှု၊ စိုက်ပျိုးရေးနဲ့ ကုန်သွယ်ရေးတွေ ဘယ်လို ချိတ်ဆက်ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သလဲဆိုတာကို သက်သေပြနေတဲ့နေရာတွေ ဖြစ်တာကြောင့်ပါ။

ပျူတို့ပျောက်ကွယ်သွားတာလား

“ပျူတွေ တစ်နေ့တည်းနဲ့ ပျောက်သွားခဲ့တယ်” လို့ သမိုင်းကို မမြင်သင့်ပါဘူး။ ယဉ်ကျေးမှုတစ်ခု ပျောက်ကွယ်သွားတယ်ဆိုတာ အများအားဖြင့် လူတွေ အားလုံး ပျောက်သွားတာ မဟုတ်ပါဘူး။ နောက်ပိုင်း ပေါ်ပေါက်လာတဲ့ လူမျိုးစု၊ နိုင်ငံတော်နဲ့ ယဉ်ကျေးမှုစနစ်တွေထဲကို လူ၊ ဘာသာစကား၊ ဘာသာရေးနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးအတွေ့အကြုံတွေ ပေါင်းစပ်ဝင်ရောက်သွားနိုင်ပါတယ်။

ပျူမြို့များရဲ့ အရေးပါမှုကို နားလည်ဖို့ “သူတို့ ဘယ်ရောက်သွားသလဲ” ဆိုတာတင်မကဘဲ “သူတို့ထားခဲ့တဲ့အရာတွေ ဘာတွေ ဆက်လက်ရှင်သန်ခဲ့သလဲ” ဆိုတဲ့ မေးခွန်းကိုလည်း မေးရမှာပါ။

ပုဂံဟာ မြန်မာ့သမိုင်းရဲ့ အကြီးမားဆုံးအခန်းတစ်ခန်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီအခန်း မဖွင့်ခင် ရာစုနှစ်များစွာကြာ ပျူတို့က မြို့တွေ တည်ဆောက်ပြီး၊ ရေကို စီမံပြီး၊ ကုန်သွယ်ပြီး၊ ဘာသာရေးနဲ့ မြို့ပြဘဝကို အခြေချထားခဲ့ပြီးသား ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီအတွက် ပျူမြို့တွေဟာ “ပုဂံမတိုင်မီက ရှေးဟောင်းအပျက်အစီး” မဟုတ်ပါဘူး။ မြန်မာ့မြို့ပြသမိုင်းရဲ့ အစောဆုံးအုတ်မြစ်တွေထဲက တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။

---

အရင်းအမြစ်မှတ်စု — UNESCO World Heritage Centre ၏ Pyu Ancient Cities မှတ်တမ်းများ၊ World Heritage inscription data နှင့် archaeological synthesis အချက်အလက်များကို အခြေခံရေးသားထားသည်။