ရှေးမြန်မာတို့ရဲ့ သေဒဏ်နှင့် တရားစီရင်မှု

ရာဇဝင်စာအုပ်တွေထဲမှာ “အပြစ်ရှိသဖြင့် သတ်စေသည်”၊ “အကျဉ်းချစေသည်”၊ “ရာထူးမှချစေသည်” ဆိုတဲ့ စာကြောင်းတိုတိုတွေကို တွေ့ရတတ်တယ်။

ဒါပေမယ့် အဲဒီစာကြောင်းတွေရဲ့နောက်မှာ စနစ်တစ်ခုရှိတယ်။

ရှေးမြန်မာနိုင်ငံမှာ လူတစ်ယောက် အမှုဖြစ်ရင် ဘယ်သူက စစ်ဆေးခဲ့သလဲ။ တရားသူကြီးရှိခဲ့သလား။ ဥပဒေစာအုပ်ရှိခဲ့သလား။ ဘုရင်က လူတိုင်းရဲ့အမှုကို ကိုယ်တိုင်ဆုံးဖြတ်ခဲ့သလား။ သေဒဏ်ကို ဘယ်လိုအမှုတွေမှာ ချမှတ်နိုင်သလဲ။

ယနေ့ခေတ် တရားရုံး၊ ရဲ၊ ရှေ့နေ၊ အယူခံနဲ့ ရေးသားထားတဲ့ ရာဇသတ်ကြီးစနစ်ကို ရှေးခေတ်ပေါ် တိုက်ရိုက်တင်ကြည့်လို့ မရဘူး။

ရှေးမြန်မာတရားစီရင်မှုဟာ ဓမ္မသတ်ကျမ်း၊ ရာဇသတ်၊ တော်ဝင်အမိန့်၊ ဒေသဓလေ့၊ သက်သေ၊ ကျမ်းကျိန်ခြင်း၊ အရာရှိနဲ့ ဘုရင်၏ အာဏာ တွေ ပေါင်းစပ်ထားတဲ့ စနစ်တစ်ခု ဖြစ်တယ်။

ဥပဒေစာအုပ် တကယ်ရှိခဲ့သလား

ရှိခဲ့တယ်။

မြန်မာ့ဥပဒေသမိုင်းမှာ အရေးကြီးဆုံးစကားလုံးတစ်ခုက ဓမ္မသတ် ဖြစ်တယ်။

ဓမ္မသတ်တွေဟာ အိမ်ထောင်ရေး၊ ကွာရှင်းမှု၊ အမွေ၊ ကြွေးမြီ၊ ပိုင်ဆိုင်မှု၊ ရောင်းဝယ်မှု၊ ထိခိုက်နစ်နာမှုနဲ့ လူမှုဆက်ဆံရေးဆိုင်ရာ အမှုတွေကို ဖြေရှင်းရာမှာ ကိုးကားနိုင်တဲ့ ဥပဒေကျမ်းတွေ ဖြစ်တယ်။

မြန်မာဓမ္မသတ်တွေဟာ အိန္ဒိယဓမ္မသျှတ္တရအယူအဆတွေနဲ့ သမိုင်းဆက်နွယ်မှုရှိပေမယ့် မြန်မာလူမှုဓလေ့၊ ဗုဒ္ဓဘာသာအမြင်နဲ့ ဒေသခံတရားစီရင်မှုအတွေ့အကြုံတွေ ပေါင်းစပ်ပြီး ကိုယ်ပိုင်ပုံစံ ဖြစ်လာခဲ့တယ်။

အထင်ရှားဆုံးတွေထဲမှာ ဝါရေဓမ္မသတ်၊ မနုကျယ်ဓမ္မသတ်နဲ့ မနုရင်းဓမ္မသတ်စတဲ့ ကျမ်းတွေ ပါဝင်တယ်။

ဒါပေမယ့် ဓမ္မသတ်ကို ယနေ့ Penal Code လို အစိုးရက အပိုဒ်နံပါတ်နဲ့ ထုတ်ထားတဲ့ ဥပဒေတစ်အုပ်တည်းအဖြစ် မမြင်သင့်ဘူး။ ကျမ်းအမျိုးမျိုး၊ မူကွဲအမျိုးမျိုးနဲ့ လက်တွေ့ဓလေ့တွေ ရှိခဲ့တယ်။

ဓမ္မသတ်နဲ့ ရာဇသတ် ဘာကွာသလဲ

ရိုးရှင်းအောင်ပြောရရင် ဓမ္မသတ်ဟာ လူအချင်းချင်းကြား ပိုင်ဆိုင်မှု၊ အိမ်ထောင်ရေး၊ အမွေ၊ ကြွေးမြီလို အမှုတွေအတွက် အရေးကြီးတယ်။

ရာဇသတ်ကတော့ နိုင်ငံတော်အာဏာ၊ ရာဇဝတ်မှုနဲ့ ပြစ်ဒဏ်ပေးခြင်းဘက်ကို ပိုဆိုင်တယ်။

ဘုရင်ရဲ့ အမိန့်တော်တွေဟာလည်း ဥပဒေရဲ့ အရေးကြီးအစိတ်အပိုင်း ဖြစ်တယ်။ နိုင်ငံတော်အုပ်ချုပ်ရေး၊ အခွန်၊ ရာထူး၊ စစ်မှုထမ်း၊ ဘာသာရေးနဲ့ ပြစ်မှုဆိုင်ရာ ကိစ္စတွေမှာ တော်ဝင်အမိန့်က တိုက်ရိုက်သက်ရောက်နိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် ရှေးမြန်မာဥပဒေကို “စာအုပ်တစ်အုပ်ထဲမှာ အကုန်ရှိတယ်” လို့ နားလည်ရင် မှားနိုင်တယ်။

တရားရုံးရှိခဲ့သလား

ရှိခဲ့တယ်၊ ဒါပေမယ့် ယနေ့လို တစ်နိုင်ငံလုံးတူညီတဲ့ court hierarchy နဲ့ professional judiciary ပုံစံတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။

ရွာနဲ့ မြို့အဆင့်မှာ ဒေသခံအုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိတွေ၊ မြို့ဝန်၊ ရွာသူကြီးနဲ့ တရားစီရင်ရေးတာဝန်ရှိသူတွေ အမှုတွေကို ကြားနာနိုင်တယ်။ အမှုအမျိုးအစားနဲ့ အရေးပါမှုအလိုက် အထက်အရာရှိဆီ တက်နိုင်တယ်။

နန်းတော်အဆင့်မှာ ဝန်ကြီး၊ လွှတ်တော်နဲ့ တော်ဝင်အရာရှိတွေက အရေးကြီးအမှုတွေကို စစ်ဆေးနိုင်တယ်။

ဘုရင်ဟာ နောက်ဆုံးအာဏာပိုင်ဖြစ်ပေမယ့် နိုင်ငံတစ်ဝန်းက အိမ်နီးချင်းနှစ်ယောက် မြေစည်းရိုးအငြင်းပွားမှုတိုင်းကို ကိုယ်တိုင်ထိုင်စစ်နေတာ မဟုတ်ဘူး။

အုပ်ချုပ်ရေးနဲ့ တရားစီရင်ရေးဟာ ယနေ့လို လုံးဝခွဲထားတာ မဟုတ်တဲ့အတွက် အရာရှိတစ်ယောက်ဟာ အုပ်ချုပ်ရေးတာဝန်နဲ့ တရားစီရင်ရေးတာဝန် နှစ်မျိုးလုံး ထမ်းနိုင်တယ်။

လွှတ်တော်က ဘာလုပ်ခဲ့သလဲ

ကုန်းဘောင်ခေတ် လွှတ်တော်ဟာ ယနေ့ parliament လို ဥပဒေပြုလွှတ်တော်တစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။

နိုင်ငံအုပ်ချုပ်ရေး၊ တော်ဝင်အမိန့်အကောင်အထည်ဖော်ရေး၊ အရေးကြီးအမှုတွေ ကြားနာခြင်းနဲ့ ဝန်ကြီးများ ဆွေးနွေးဆုံးဖြတ်ခြင်းတို့ ပါဝင်တဲ့ ဗဟိုအဖွဲ့အစည်း ဖြစ်တယ်။

ဝန်ကြီးတွေဟာ နိုင်ငံရေးအရာရှိတွေသာမက တရားစီရင်မှုထဲမှာလည်း အရေးပါနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် ရှေးမြန်မာနိုင်ငံမှာ executive၊ legislative၊ judicial ဆိုပြီး ယနေ့ခေတ်လို အာဏာသုံးရပ်ကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ခွဲထားတယ်လို့ မယူဆသင့်ဘူး။

အမှုတစ်ခုကို ဘယ်လိုစစ်ခဲ့သလဲ

အမှုအမျိုးအစားနဲ့ ခေတ်အလိုက် ကွာခြားနိုင်ပေမယ့် တိုင်ကြားချက်၊ နှစ်ဖက်ထွက်ဆိုချက်၊ သက်သေ၊ စာချုပ် သို့မဟုတ် ပိုင်ဆိုင်မှုဆိုင်ရာ အထောက်အထားတွေကို စစ်ဆေးနိုင်တယ်။

အထူးသဖြင့် စာရေးသားမှုနဲ့ မှတ်တမ်းထိန်းသိမ်းမှု တိုးလာတဲ့ နန်းတွင်းနဲ့ မြို့ပြပတ်ဝန်းကျင်မှာ စာရွက်စာတမ်းက အရေးကြီးနိုင်တယ်။

ဒါပေမယ့် သက်သေမလုံလောက်တဲ့အမှုတွေမှာ ယနေ့ခေတ်လူအတွက် ထူးဆန်းတဲ့ နည်းလမ်းတွေကိုလည်း အသုံးပြုခဲ့ကြတယ်။

ကျမ်းကျိန်တာက တရားစီရင်မှုလား

ဟုတ်တယ်။

လူတစ်ယောက်က ဘုရား၊ သာသနာ သို့မဟုတ် အလွန်လေးနက်တဲ့ အကျိုးဆက်ကို သက်သေထားပြီး မမှန်ရင် မကောင်းကျိုးခံရပါစေလို့ ကျမ်းကျိန်ခြင်းဟာ သက်သေတစ်မျိုးလို အသုံးဝင်နိုင်တယ်။

ယနေ့ forensic evidence မရှိတဲ့ခေတ်မှာ လူမှုယုံကြည်မှုနဲ့ ဘာသာရေးကြောက်ရွံ့မှုဟာ အမှန်ပြောစေဖို့ အသုံးပြုတဲ့ စနစ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်တယ်။

ကျမ်းကျိန်တာကို ယနေ့အမြင်နဲ့ “အယူသီးမှု” လို့ပဲ ရယ်မောရင် အဲဒီခေတ်လူမှုစနစ်ကို နားမလည်နိုင်ဘူး။ ဘာသာရေးက လူ့အပြုအမူကို ထိန်းချုပ်တဲ့ အင်အားကြီးတဲ့ institution တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့တယ်။

အပြစ်စမ်းသပ်တဲ့ ordeal တွေ ရှိခဲ့သလား

ရှေးအရှေ့တောင်အာရှနဲ့ မြန်မာတရားစီရင်ရေးထဲမှာ သက်သေမရှင်းတဲ့အခါ ordeal — အန္တရာယ်ရှိတဲ့ စမ်းသပ်မှုတစ်မျိုးနဲ့ အမှန်အမှားဆုံးဖြတ်ဖို့ ကြိုးစားတဲ့ အစဉ်အလာတွေကို ဥပဒေကျမ်းနဲ့ မှတ်တမ်းတချို့မှာ တွေ့ရတယ်။

ရေ၊ မီး သို့မဟုတ် အခြားစမ်းသပ်မှုတွေနဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ ဖော်ပြချက်တွေ ရှိပေမယ့် ကျမ်းထဲမှာ ဖော်ပြထားတာတိုင်းကို ခေတ်တိုင်း၊ နေရာတိုင်းမှာ နေ့စဉ်ကျင့်သုံးခဲ့တယ်လို့ မယူဆသင့်ဘူး။

ဒီလိုနည်းလမ်းတွေဟာ သက်သေသိပ္ပံ မဖွံ့ဖြိုးသေးတဲ့ လူမှုစနစ်တွေမှာ ဘုရားသခင် သို့မဟုတ် ကံတရားက အမှန်ကို ဖော်ထုတ်ပေးမယ်ဆိုတဲ့ ယုံကြည်မှုနဲ့ ဆက်နွယ်တယ်။

ရှေ့နေရှိခဲ့သလား

ယနေ့လို law school တက်ပြီး bar license ရထားတဲ့ ရှေ့နေစနစ်နဲ့ မတူဘူး။

ဒါပေမယ့် ဥပဒေကျမ်း၊ အမှုစီရင်ထုံးနဲ့ စာရေးသားမှုကို နားလည်တဲ့ ပညာရှင်၊ အမှုလိုက်ကူညီသူနဲ့ တရားရေးအတွေ့အကြုံရှိသူတွေ ရှိနိုင်တယ်။

ရှေးမြန်မာတရားစီရင်မှုမှာ စာရေး၊ မှတ်တမ်းထိန်းနဲ့ ဥပဒေကျမ်းနားလည်သူတွေရဲ့ အခန်းကဏ္ဍကို လျှော့တွက်လို့ မရဘူး။

ဥပဒေကို သိသူနဲ့ မသိသူကြား အာဏာကွာဟချက်ဟာ ယနေ့လိုပဲ အဲဒီခေတ်မှာလည်း ရှိနိုင်တယ်။

ပြစ်ဒဏ်ဆိုတာ သေဒဏ်တစ်မျိုးတည်းလား

မဟုတ်ဘူး။

အမှုရဲ့ အလေးအနက်၊ လူမှုအဆင့်အတန်း၊ အခြေအနေနဲ့ ခေတ်အလိုက် ပြစ်ဒဏ်မျိုးစုံ ရှိနိုင်တယ်။

ငွေ သို့မဟုတ် ပစ္စည်းလျော်ကြေးပေးခြင်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှုဆုံးရှုံးခြင်း၊ ရာထူးချခြင်း၊ ရာထူးကဖယ်ရှားခြင်း၊ အကျဉ်းချခြင်း၊ ခန္ဓာကိုယ်ဆိုင်ရာပြစ်ဒဏ်၊ ပြည်နှင်ခြင်းနဲ့ သေဒဏ်တို့ ပါဝင်နိုင်တယ်။

လူတစ်ယောက်ကို အပြစ်ပေးရာမှာ နိုင်ငံတော်အတွက် အကျိုးရှိမရှိလည်း အရေးကြီးနိုင်တယ်။ အမှုထမ်းတစ်ယောက်ကို သတ်ပစ်တာထက် ရာထူးချပြီး အလုပ်ဆက်ခိုင်းတာ အကျိုးရှိနိုင်တဲ့အခြေအနေ ရှိတယ်။

ဒါကြောင့် ရှေးဥပဒေစနစ်ကို “အမှုဖြစ်ရင် ခေါင်းဖြတ်တယ်” ဆိုတဲ့ ပုံရိပ်နဲ့ မမြင်သင့်ဘူး။

ဘယ်လိုအမှုတွေမှာ သေဒဏ်အထိ ရောက်နိုင်သလဲ

နိုင်ငံတော်နဲ့ ဘုရင်အပေါ် အလွန်ပြင်းထန်တဲ့ ပြစ်မှုတွေဟာ သေဒဏ်အန္တရာယ်အများဆုံး ဖြစ်တယ်။

ပုန်ကန်မှု၊ ဘုရင်ကို လုပ်ကြံရန် ကြိုးစားမှု၊ နန်းတော်အာဏာကို သိမ်းယူရန် ပူးပေါင်းမှုနဲ့ အချို့သော လူသတ်မှုလို ပြင်းထန်ရာဇဝတ်မှုတွေမှာ သေဒဏ်ချမှတ်နိုင်တယ်။

ဒါပေမယ့် ရာဇဝင်ထဲက နန်းတွင်းသတ်ဖြတ်မှုတိုင်းကို “တရားရုံးက ဥပဒေအတိုင်း သေဒဏ်ချမှတ်တယ်” လို့ မယူဆသင့်ဘူး။

နန်းဆက်ခံရေးအကြပ်အတည်းနဲ့ အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုအတွင်း သတ်ဖြတ်ခံရခြင်းဟာ judicial execution ထက် political killing ဖြစ်နိုင်တယ်။

ဒီနှစ်ခုကို ခွဲမမြင်ရင် ရှေးမြန်မာတရားစီရင်ရေးကို နန်းတွင်းနိုင်ငံရေးနဲ့ ရောထွေးသွားမယ်။

တော်ဝင်မျိုးရိုးကို သွေးမကျအောင် သတ်တယ်ဆိုတာ တကယ်လား

မြန်မာနဲ့ အခြားအရှေ့တောင်အာရှတော်ဝင်ရိုးရာတွေမှာ တော်ဝင်သွေးကို မြေမကျစေရန် အိတ် သို့မဟုတ် ကတ္တီပါထဲထည့်ပြီး သတ်ဖြတ်ခဲ့တယ်ဆိုတဲ့ ဖော်ပြချက်တွေ ရာဇဝင်နဲ့ နောက်ပိုင်းရေးသားချက်တွေမှာ တွေ့ရတယ်။

ဒီအကြောင်းဟာ အထူးသဖြင့် နန်းတွင်းအာဏာပြိုင်မှုနဲ့ တော်ဝင်မိသားစုဝင်များ ဖယ်ရှားမှုအကြောင်း ပြောရာမှာ လူသိများတယ်။

ဒါပေမယ့် ဖြစ်ရပ်တိုင်းမှာ တူညီတဲ့နည်းလမ်းကို စံသတ်မှတ်ထားတယ်လို့ မပြောသင့်ဘူး။ ရင်းမြစ်အလိုက် ဖော်ပြချက်ကွာနိုင်ပြီး တချို့ဇာတ်ကြောင်းတွေဟာ နောက်ပိုင်း ပိုမိုပြင်းထန်စွာ ပုံဖော်ထားနိုင်တယ်။

အရေးကြီးတာက တော်ဝင်မျိုးရိုးရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်နဲ့ သွေးကို သာမန်လူနဲ့ မတူတဲ့ sacred status ရှိတယ်လို့ ယူဆတဲ့ အယူအဆ ရှိခဲ့တာ ဖြစ်တယ်။

ကွပ်မျက်သူတွေ သီးသန့်ရှိခဲ့သလား

သေဒဏ်ကို အကောင်အထည်ဖော်ဖို့ တာဝန်ရှိသူတွေ ရှိခဲ့တယ်။

ဒါပေမယ့် ကွပ်မျက်မှုနည်းလမ်း၊ တာဝန်ခံအဖွဲ့နဲ့ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းဟာ ခေတ်နဲ့ အမှုအလိုက် ကွာနိုင်တယ်။

နောက်ပိုင်း ကိုလိုနီခေတ်အစောပိုင်း ဗြိတိသျှမှတ်တမ်းတွေမှာ မြန်မာတရားစီရင်မှုနဲ့ ကွပ်မျက်မှုကို အသေးစိတ်ဖော်ပြထားတာတွေ ရှိပေမယ့် ကိုလိုနီစာရေးသူတွေရဲ့ အမြင်နဲ့ နိုင်ငံရေးရည်ရွယ်ချက်ကိုပါ သတိထားဖတ်ရတယ်။

ကိုလိုနီအာဏာဟာ ကိုယ်သိမ်းပိုက်တဲ့နိုင်ငံရဲ့ ဥပဒေစနစ်ကို “ရက်စက်၊ မစနစ်ကျ” လို့ ပုံဖော်ခြင်းက ကိုယ့်အုပ်ချုပ်မှုကို တရားဝင်အောင်လုပ်ဖို့ အကျိုးရှိနိုင်တယ်။

သေဒဏ်ကို လူမြင်ကွင်းမှာ ပြုလုပ်ခဲ့သလား

ပြစ်ဒဏ်ပေးခြင်းဟာ အပြစ်ရှိသူကို ဖယ်ရှားဖို့တင် မဟုတ်ဘဲ အခြားလူတွေကို သတိပေးဖို့လည်း အသုံးပြုနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် တချို့ပြစ်ဒဏ်တွေကို လူအများသိအောင် အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းဟာ နိုင်ငံတော်အာဏာပြသမှု ဖြစ်နိုင်တယ်။

ဒါပေမယ့် သေဒဏ်အားလုံးကို ဈေးလယ်ခေါင်မှာ လူထုစုခိုင်းပြီး ပြုလုပ်တယ်ဆိုတဲ့ တစ်ပုံစံတည်းအမြင် မမှန်ဘူး။ နန်းတွင်းနိုင်ငံရေးအမှု၊ တော်ဝင်မျိုးရိုးနဲ့ သာမန်ရာဇဝတ်မှုတို့မှာ လုပ်ဆောင်ပုံ မတူနိုင်တယ်။

လူမှုအဆင့်အတန်းက တရားမျှတမှုကို သက်ရောက်ခဲ့သလား

ယနေ့ “ဥပဒေရှေ့မှာ လူတိုင်းတန်းတူ” ဆိုတဲ့ အယူအဆကို ရှေးခေတ်အပေါ် တိုက်ရိုက်မတင်နိုင်ဘူး။

တော်ဝင်မိသားစု၊ အရာရှိ၊ သာမန်လွတ်လပ်သူ၊ အမှုထမ်း၊ ကျွန်နဲ့ သံဃာတို့ဟာ တူညီတဲ့ လူမှုအဆင့်အတန်း မရှိဘူး။

လူတစ်ယောက်ရဲ့ ရာထူး၊ အမှုထမ်းအခြေအနေ၊ မိသားစုနဲ့ နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာတာဝန်က အမှုစီရင်ပုံနဲ့ ပြစ်ဒဏ်အပေါ် သက်ရောက်နိုင်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ ဓမ္မသတ်တွေထဲမှာ ပိုင်ဆိုင်မှု၊ အမွေ၊ အိမ်ထောင်ရေးနဲ့ ကြွေးမြီဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးတွေကို အသေးစိတ်သတ်မှတ်ထားတာက အာဏာရှိသူရဲ့ စိတ်ကြိုက်ဆုံးဖြတ်မှုတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘဲ စည်းမျဉ်းနဲ့ ထုံးတမ်းကို ကိုးကားတဲ့ ဥပဒေယဉ်ကျေးမှု ရှိခဲ့တာကို ပြတယ်။

အမျိုးသမီးတွေ တရားရုံးမှာ အခွင့်အရေးရှိခဲ့သလား

မြန်မာဓမ္မသတ်တွေနဲ့ နောက်ပိုင်းတရားရေးမှတ်တမ်းတွေမှာ အမျိုးသမီးတွေရဲ့ အိမ်ထောင်ရေး၊ ကွာရှင်းမှု၊ အမွေ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုနဲ့ ကြွေးမြီဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးတွေကို တွေ့နိုင်တယ်။

အမျိုးသမီးတစ်ယောက်ဟာ ပိုင်ဆိုင်မှုရှိနိုင်ပြီး အိမ်ထောင်ရေးအငြင်းပွားမှုမှာ အခွင့်အရေးတောင်းဆိုနိုင်တယ်။

ဒါက ရှေးမြန်မာလူမှုစနစ်ဟာ ခေတ်သစ် gender equality ရှိခဲ့တယ်လို့ ဆိုလိုတာ မဟုတ်ဘူး။ လူမှုအဆင့်အတန်း၊ မိသားစုနဲ့ ဒေသဓလေ့တွေက အခွင့်အရေးအပေါ် သက်ရောက်တယ်။

ဒါပေမယ့် “ရှေးအမျိုးသမီးမှာ ဥပဒေအရ ဘာအခွင့်အရေးမှမရှိဘူး” ဆိုတဲ့ အမြင်ကလည်း မတိကျဘူး။

ဘုရင်က တရားမျှတမှုရဲ့ အဆုံးစွန်လား

တော်ဝင်နိုင်ငံရေးအယူအဆအရ ဘုရင်ဟာ နိုင်ငံရဲ့ အမြင့်ဆုံးတရားစီရင်သူ ဖြစ်တယ်။

ဗုဒ္ဓဘာသာဘုရင်တစ်ပါးအတွက် တရားမျှတစွာ အုပ်ချုပ်ခြင်းဟာ နိုင်ငံရေးတာဝန်တင်မဟုတ်ဘဲ ဓမ္မနဲ့ဆိုင်တဲ့ ကိုယ်ကျင့်တရားတာဝန်လည်း ဖြစ်တယ်။ ဒသရာဇဓမ္မလို အယူအဆတွေက ဘုရင်က မတရားမပြုဖို့ စံတစ်ခု ပေးတယ်။

ဒါပေမယ့် အယူအဆနဲ့ လက်တွေ့က အမြဲတူတယ်လို့ မဆိုနိုင်ဘူး။ နန်းတွင်းအာဏာပြိုင်မှု၊ ပုန်ကန်မှုနဲ့ စစ်အခြေအနေတွေမှာ ဘုရင်ရဲ့ နိုင်ငံရေးရှင်သန်ရေးက တရားမျှတမှုစံနှုန်းထက် အရေးကြီးသွားနိုင်တယ်။

ရှေးရာဇဝင်ကို ဖတ်တဲ့အခါ “ဓမ္မရာဇာ” ဆိုတဲ့ အကောင်းဆုံးဘုရင်ပုံရိပ်နဲ့ အာဏာကို ထိန်းသိမ်းရတဲ့ လက်တွေ့နိုင်ငံရေးကြားက ကွာဟချက်ကို မြင်ရတယ်။

အယူခံလို့ ရခဲ့သလား

အမှုကို အောက်အဆင့်ကနေ အထက်အရာရှိ သို့မဟုတ် ဗဟိုအဖွဲ့ဆီ တင်ပြနိုင်တဲ့ ပုံစံတွေ ရှိခဲ့တယ်။ တိုင်ကြားစာ၊ အသနားခံစာနဲ့ အမိန့်ပြန်လည်စစ်ဆေးမှုတွေက တရားမျှတမှုရှာဖွေတဲ့ လမ်းကြောင်း ဖြစ်နိုင်တယ်။

ဒါပေမယ့် ယနေ့ Supreme Court appeal procedure လို အားလုံးအတွက် တူညီတဲ့ formal appellate system တစ်ခုအဖြစ် မမြင်သင့်ဘူး။

နန်းတော်အထိ တိုင်ကြားနိုင်ခြင်းက ဘုရင်ကို “တရားမျှတမှုရဲ့ နောက်ဆုံးခိုလှုံရာ” အဖြစ် ပုံဖော်တဲ့ နိုင်ငံရေးအယူအဆနဲ့လည်း ဆက်စပ်တယ်။

လာဘ်ပေးလာဘ်ယူနဲ့ မတရားစီရင်မှု မရှိခဲ့ဘူးလား

ဥပဒေရှိတာနဲ့ တရားမျှတမှုအမြဲရတယ်လို့ မဆိုနိုင်ဘူး။

တော်ဝင်အမိန့်နဲ့ ဥပဒေကျမ်းတွေမှာ အရာရှိတွေရဲ့ မတရားကောက်ခံမှု၊ လာဘ်စားမှုနဲ့ အာဏာအလွဲသုံးစားမှုကို တားမြစ်ဖို့ ကြိုးစားတဲ့ အမိန့်တွေ တွေ့ရတာကိုယ်တိုင်က ပြဿနာတွေ ရှိခဲ့ကြောင်း ပြတယ်။

အုပ်ချုပ်ရေးနဲ့ တရားစီရင်ရေးအာဏာ တစ်ဦးတည်းမှာ စုပြုံနိုင်တဲ့စနစ်မှာ ဒေသခံအရာရှိက မတရားပြုမူရင် သာမန်လူအတွက် ခုခံဖို့ ခက်နိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် ဥပဒေစာအုပ်ရှိခြင်းနဲ့ rule of law အပြည့်အဝရှိခြင်းကို တန်းတူမထားသင့်ဘူး။

ဗြိတိသျှရောက်လာပြီးနောက် ဘာပြောင်းသွားသလဲ

အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲတွေပြီးနောက် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်မှု တဖြည်းဖြည်းချဲ့လာတာနဲ့ တရားရေးစနစ်လည်း ပြောင်းလဲလာတယ်။

ဗြိတိသျှအိန္ဒိယဥပဒေ၊ ရေးသားထားတဲ့ penal codes၊ colonial courts၊ professional judges နဲ့ ရှေ့နေစနစ်တွေ ဝင်လာတယ်။

ဒါပေမယ့် မြန်မာဓမ္မသတ်နဲ့ ဗုဒ္ဓဘာသာဓလေ့ဥပဒေတွေ လုံးဝပျောက်သွားတာ မဟုတ်ဘူး။ အိမ်ထောင်ရေး၊ အမွေလို personal law ကိစ္စတွေမှာ Burmese Buddhist law ကို ကိုလိုနီတရားရုံးတွေက ဆက်လက်ကိုးကားခဲ့ရတယ်။

ဒီအချိန်မှာ ရှေးဥပဒေကျမ်းတွေကို အင်္ဂလိပ်လို ဘာသာပြန်၊ စုစည်းပြီး colonial judiciary ထဲမှာ ပြန်အသုံးပြုတာတွေ ဖြစ်လာတယ်။

ဒါကြောင့် ယနေ့မြန်မာဥပဒေသမိုင်းမှာ ရှေးဓမ္မသတ်နဲ့ ကိုလိုနီဥပဒေ နှစ်လွှာစလုံးရဲ့ အမွေအနှစ် ရှိနေတယ်။

ရှေးမြန်မာတရားစီရင်မှုက ရက်စက်တဲ့စနစ်ပဲလား

ဒီမေးခွန်းကို “ဟုတ်တယ်” သို့မဟုတ် “မဟုတ်ဘူး” တစ်လုံးတည်းနဲ့ ဖြေလို့မရဘူး။

ယနေ့လူ့အခွင့်အရေးစံနှုန်းနဲ့ ကြည့်ရင် ခန္ဓာကိုယ်ဆိုင်ရာပြစ်ဒဏ်၊ ordeal နဲ့ သေဒဏ်အချို့ဟာ လက်ခံနိုင်စရာမရှိတဲ့ အရာတွေ ဖြစ်တယ်။

ဒါပေမယ့် ရှေးမြန်မာနိုင်ငံမှာ ဥပဒေမရှိဘဲ ဘုရင်စိတ်ကြိုက် လူသတ်နေတဲ့စနစ်ပဲ ရှိခဲ့တယ်ဆိုတာလည်း မမှန်ဘူး။

ဓမ္မသတ်ရှိတယ်။ အမှုစီရင်ထုံးရှိတယ်။ သက်သေစစ်ဆေးတယ်။ လျော်ကြေးစနစ်ရှိတယ်။ အဆင့်ဆင့်တိုင်ကြားနိုင်တဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးလမ်းကြောင်းတွေ ရှိတယ်။ တရားမျှတတဲ့ဘုရင်ဖြစ်ရမယ်ဆိုတဲ့ နိုင်ငံရေး-ဘာသာရေးစံလည်း ရှိတယ်။

တစ်ဖက်မှာ လူမှုအဆင့်အတန်းမညီမျှမှု၊ အာဏာစုပြုံမှုနဲ့ နန်းတွင်းနိုင်ငံရေးက ဒီစနစ်ကို များစွာသက်ရောက်ခဲ့တယ်။

ရာဇဝင်ထဲက “သတ်စေသည်” ဆိုတဲ့ စာကြောင်းကို ပြန်ဖတ်ကြည့်ရင်

နောက်တစ်ခါ ရာဇဝင်ထဲမှာ “အပြစ်ရှိသဖြင့် သတ်စေသည်” ဆိုတဲ့ စာကြောင်းတွေ့ရင် မေးခွန်းတချို့ မေးကြည့်သင့်တယ်။

အဲဒီလူဟာ တရားစီရင်ခံရတာလား၊ နန်းတွင်းနိုင်ငံရေးကြောင့် ဖယ်ရှားခံရတာလား။ ဘယ်ဥပဒေကို အခြေခံခဲ့သလဲ။ ဘယ်သူက အမှုစစ်ခဲ့သလဲ။ သက်သေရှိခဲ့သလား။ ဘုရင်ကိုယ်တိုင် အမိန့်ပေးခဲ့သလား။ ရာဇဝင်ရေးသူက ဖြစ်ရပ်ပြီး ဘယ်လောက်ကြာမှ ရေးခဲ့သလဲ။

ဒီမေးခွန်းတွေ မေးလိုက်တာနဲ့ သမိုင်းဟာ “ဘုရင်က အမိန့်ပေး၊ လူကိုသတ်” ဆိုတဲ့ ရိုးရှင်းတဲ့ဇာတ်လမ်းကနေ ပိုရှုပ်ထွေးတဲ့ နိုင်ငံရေးနဲ့ ဥပဒေကမ္ဘာတစ်ခု ဖြစ်လာတယ်။

ရှေးမြန်မာတရားစီရင်မှုမှာ ယနေ့လူအတွက် ရက်စက်တယ်လို့ မြင်ရတဲ့အရာတွေ ရှိခဲ့တယ်။ ဒါပေမယ့် စည်းမျဉ်း၊ ဓလေ့၊ ဥပဒေကျမ်းနဲ့ တရားမျှတမှုအယူအဆတွေပါ ရှိခဲ့တယ်။

အရေးကြီးဆုံးက ခေတ်သစ်စံနှုန်းနဲ့ အတိတ်ကို ချက်ချင်းစီရင်တာမဟုတ်ဘဲ အဲဒီခေတ်လူတွေ တရားမျှတမှုကို ဘယ်လိုနားလည်ခဲ့ကြသလဲ ဆိုတာကို ရှာဖွေဖို့ ဖြစ်တယ်။

အဲဒီအခါမှ သေဒဏ်ရဲ့နောက်မှာ ကွပ်မျက်သူတစ်ယောက်တည်း မရှိဘဲ ဥပဒေ၊ အာဏာ၊ ဘာသာရေး၊ လူမှုအဆင့်အတန်းနဲ့ နိုင်ငံရေးတို့ အားလုံး ရှိနေခဲ့တာကို မြင်လာရမယ်။

အဓိကရင်းမြစ်များ

• မြန်မာဓမ္မသတ်ကျမ်းများ — ဝါရေဓမ္မသတ်၊ မနုကျယ်ဓမ္မသတ်နှင့် ဆက်စပ်ဥပဒေကျမ်းများ
• Royal Orders of Burma နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေးမှတ်တမ်းများ
• မြန်မာရာဇဝင်များတွင် ဖော်ပြသော နန်းတွင်းအမှု၊ ပုန်ကန်မှုနှင့် ပြစ်ဒဏ်ဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ
• ကိုလိုနီခေတ်အစောပိုင်း Burmese Buddhist Law နှင့် ဓမ္မသတ်ဘာသာပြန်၊ တရားရုံးအသုံးပြုမှုဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များ
• အရှေ့တောင်အာရှ precolonial law၊ kingship နှင့် judicial practice ဆိုင်ရာ သမိုင်းသုတေသနများ

Editor’s Note: ရှေးမြန်မာတရားစီရင်ရေးသည် ရာစုနှစ်များစွာနှင့် မင်းဆက်အမျိုးမျိုးကို ဖြတ်သန်းခဲ့သောကြောင့် ပြစ်ဒဏ်နှင့် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းတစ်မျိုးတည်းကို ခေတ်အားလုံးအတွက် သတ်မှတ်၍ မရပါ။ ဓမ္မသတ်ကျမ်းတွင် ဖော်ပြထားသည့် စည်းမျဉ်းတစ်ခုသည် လက်တွေ့အမှုတိုင်းတွင် အတိအကျကျင့်သုံးခဲ့ကြောင်း မဆိုလိုပါ။ ထို့အပြင် နန်းတွင်းနိုင်ငံရေးအတွင်း သတ်ဖြတ်မှုနှင့် တရားရေးလုပ်ထုံးလုပ်နည်းအရ ကွပ်မျက်မှုကို ခွဲခြားနားလည်ရန် လိုအပ်သည်။