မြောက်ဦးခေတ်မှာ ရခိုင်နိုင်ငံက ဘာကြောင့် အင်အားကြီးခဲ့သလဲ

ယနေ့ မြောက်ဦးကို သွားရင် တောင်ကုန်းတွေကြားက ကျောက်ဘုရားတွေ၊ မြူခိုးဖုံးနေတဲ့ ရှေးဟောင်းမြို့နဲ့ တိတ်ဆိတ်နေတဲ့ လယ်ကွင်းတွေကို မြင်ရတယ်။ ဒီမြင်ကွင်းကိုပဲ ကြည့်ရင် တစ်ချိန်က မြောက်ဦးဟာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်တစ်ဝိုက်မှာ အရေးပါတဲ့ နိုင်ငံရေးနဲ့ ကုန်သွယ်ရေးအင်အားတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့တယ်ဆိုတာ စိတ်ကူးရခက်နိုင်တယ်။

ဒါပေမယ့် ၁၅ ရာစုကနေ ၁၈ ရာစုအထိ မြောက်ဦးကို ဗဟိုပြုတဲ့ ရခိုင်နိုင်ငံဟာ သာမန်ဒေသခံမင်းနိုင်ငံတစ်ခု မဟုတ်ခဲ့ဘူး။ ဘင်္ဂလားဒေသနဲ့ ဆက်စပ်တယ်။ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာကုန်သွယ်ရေးကွန်ရက်နဲ့ ချိတ်ဆက်တယ်။ ပေါ်တူဂီသင်္ဘောသားနဲ့ ကြေးစားစစ်သားတွေ ဝင်ထွက်တယ်။ အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်ကုန်သည်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာရခိုင်လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းနဲ့ နိုင်ငံခြားသားအုပ်စုတွေ အတူရှိတယ်။

တစ်ချိန်မှာ ရခိုင်ဘုရင်တွေရဲ့ သြဇာဟာ စစ်တကောင်းဒေသအထိ ရောက်ခဲ့တယ်။

ဒါဆို တောင်တန်းတွေနောက်မှာရှိတဲ့ ဒီနိုင်ငံက ဘာကြောင့် အင်အားကြီးလာနိုင်ခဲ့တာလဲ။

အဖြေက စစ်တပ်တစ်ခုတည်းမှာ မရှိဘူး။ ပထဝီအနေအထား၊ ပင်လယ်ကုန်သွယ်ရေး၊ မြစ်ကြောင်း၊ ဘင်္ဂလားနဲ့ဆက်ဆံရေး၊ နိုင်ငံခြားစစ်နည်းပညာနဲ့ ယဉ်ကျေးမှုမျိုးစုံကို အသုံးချနိုင်မှု တွေ ပေါင်းစပ်ပြီး မြောက်ဦးကို အင်အားကြီးစေခဲ့တာ ဖြစ်တယ်။

မြောက်ဦးမတိုင်ခင် ရခိုင်မှာ ဘာဖြစ်နေခဲ့သလဲ

မြောက်ဦးခေတ်ကို စတင်နားလည်ဖို့ မင်းစောမွန်ရဲ့ ဇာတ်ကြောင်းကို သိရတယ်။

၁၅ ရာစုအစောပိုင်းမှာ အင်းဝတပ်တွေ ရခိုင်ဘက် ဝင်ရောက်လာတဲ့အခါ ရခိုင်ဘုရင် မင်းစောမွန်ဟာ နိုင်ငံကနေ ထွက်ပြေးခဲ့ရတယ်။ သူဟာ ဘင်္ဂလားဘက်မှာ ခိုလှုံခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်း ဘင်္ဂလားစူလတန်ရဲ့ အကူအညီနဲ့ ရခိုင်ကို ပြန်လည်ရယူနိုင်ခဲ့တယ်။

၁၄၃၀ ခုနှစ်ဝန်းကျင်မှာ မင်းစောမွန်က မြောက်ဦးကို မြို့တော်အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့တယ်။

ဒီအစပြုမှုကိုယ်တိုင်က မြောက်ဦးနိုင်ငံရဲ့ နောက်ပိုင်းသဘောသဘာဝကို ပြောပြနေတယ်။ ရခိုင်ဟာ အရှေ့ဘက်က မြန်မာမင်းနိုင်ငံတွေနဲ့ပဲ ဆက်စပ်တဲ့နိုင်ငံ မဟုတ်တော့ဘဲ အနောက်ဘက် ဘင်္ဂလားနိုင်ငံရေးကမ္ဘာနဲ့လည်း အလွန်နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေတယ်။

တောင်တန်းတွေက ကာကွယ်ပေးခဲ့တယ်

ရခိုင်ရိုးမဟာ ရခိုင်ဒေသနဲ့ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းကြားမှာ သဘာဝတံတိုင်းကြီးတစ်ခုလို ရှိနေတယ်။

ယနေ့ခေတ်လမ်းနဲ့ ယာဉ်တွေမရှိတဲ့အချိန်မှာ တောင်တန်းကြီးကို စစ်တပ်ကြီးတစ်တပ် ဖြတ်ကျော်ဖို့ အလွန်ခက်တယ်။ စစ်သားတွေတင် မဟုတ်ဘူး။ ဆင်၊ မြင်း၊ အမြောက်၊ ရိက္ခာနဲ့ ပစ္စည်းတွေကိုပါ သယ်ရတယ်။ မိုးရာသီရောက်ရင် ပိုခက်တယ်။

ဒါကြောင့် အရှေ့ဘက်က အင်အားကြီးမင်းနိုင်ငံတစ်ခု ရခိုင်ကို သိမ်းချင်ရင် ရခိုင်ရိုးမက စစ်ရေးအတားအဆီးကြီး ဖြစ်နေတယ်။

ဒီသဘာဝကာကွယ်ရေးကြောင့် ရခိုင်ဘုရင်တွေဟာ အတွင်းပိုင်းနိုင်ငံရေးနဲ့ အနောက်ဘက်ပင်လယ်ကမ္ဘာကို ပိုအာရုံစိုက်နိုင်ခဲ့တယ်။

ဒါပေမယ့် တောင်တန်းက အပြင်ကမ္ဘာနဲ့ ပိတ်ထားတာ မဟုတ်ဘူး။ အနောက်ဘက်မှာ ပင်လယ်ရှိတယ်။ အဲဒီပင်လယ်ကပဲ မြောက်ဦးကို ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးကွန်ရက်နဲ့ ချိတ်ပေးခဲ့တယ်။

မြောက်ဦးဟာ ပင်လယ်ကနေ ဝေးနေသလို ဘာကြောင့် ရေကြောင်းအင်အား ဖြစ်နိုင်တာလဲ

မြောက်ဦးမြို့ကို မြေပုံမှာကြည့်ရင် ပင်လယ်ကမ်းခြေပေါ် တိုက်ရိုက်မရှိဘူး။ ဒါပေမယ့် မြစ်နဲ့ ချောင်းကွန်ရက်တွေကနေ ကမ်းရိုးတန်းနဲ့ ဆက်သွယ်နိုင်တယ်။

ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းမှာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်၊ ချောင်းနဲ့ သဘာဝဆိပ်ကမ်းတွေ များတယ်။ ဒီရေကြောင်းကွန်ရက်က လူ၊ ဆန်၊ သစ်၊ ကုန်ပစ္စည်းနဲ့ စစ်လှေတွေကို ရွှေ့ပြောင်းဖို့ အသုံးဝင်တယ်။

မြောက်ဦးကို တိုက်ရိုက်ပင်လယ်ကမ်းမှာ မတည်ထားခြင်းကလည်း အားသာချက်ရှိတယ်။ ပင်လယ်ကလာတဲ့ ရန်သူက မြို့တော်ကို တစ်ခါတည်း မတိုက်နိုင်ဘူး။ မြစ်ကြောင်းအတွင်းကို ဝင်ရတယ်။ ရေကြောင်း၊ တောင်ကုန်းနဲ့ ခံတပ်တွေကို ဖြတ်ရတယ်။

ဒါကြောင့် မြောက်ဦးဟာ ကုန်သွယ်ရေးအတွက် ပင်လယ်နဲ့ ဆက်သွယ်နိုင်ပေမယ့် တိုက်ခိုက်ခံရရင် ကမ်းခြေမြို့တစ်မြို့ထက် ပိုကာကွယ်နိုင်တဲ့ နေရာ ဖြစ်တယ်။

ဘင်္ဂလားက မြောက်ဦးအတွက် ဘာကြောင့် အရေးကြီးသလဲ

မြောက်ဦးရဲ့ အနောက်ဘက်မှာရှိတဲ့ ဘင်္ဂလားဟာ အဲဒီခေတ် အာရှရဲ့ လူဦးရေများပြီး စိုက်ပျိုးရေးနဲ့ ကုန်သွယ်ရေးအလွန်ဖွံ့ဖြိုးတဲ့ ဒေသတစ်ခု ဖြစ်တယ်။

ဘင်္ဂလားနဲ့ ဆက်သွယ်နိုင်ခြင်းက ရခိုင်အတွက် စီးပွားရေးတင်မဟုတ်ဘဲ နိုင်ငံရေးနဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအရပါ အရေးကြီးတယ်။

မြောက်ဦးခေတ်အစောပိုင်း ရခိုင်ဘုရင်တွေဟာ ဘင်္ဂလားစူလတန်တွေနဲ့ ဆက်ဆံရေးရှိခဲ့ပြီး ရခိုင်တော်ဝင်ယဉ်ကျေးမှုထဲမှာ အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်ဘင်္ဂလားကမ္ဘာရဲ့ သက်ရောက်မှုတွေကိုလည်း တွေ့ရတယ်။

အထင်ရှားဆုံးဥပမာတစ်ခုက ရခိုင်ဘုရင်တွေ အသုံးပြုခဲ့တဲ့ မူဆလင်ဘွဲ့အမည်တွေ ဖြစ်တယ်။ ရခိုင်ဘုရင်ဟာ ဗုဒ္ဓဘာသာဘုရင်ဖြစ်နေသေးပေမယ့် ဘင်္ဂလား-ပါရှန်နိုင်ငံရေးယဉ်ကျေးမှုနဲ့ ဆက်သွယ်မှုကို ပြသတဲ့ အမည်နဲ့ အဆောင်အယောင်တွေကိုလည်း အသုံးပြုခဲ့တယ်။

ဒင်္ဂါးတွေမှာပါ ပါရှန်စာနဲ့ အစ္စလာမ်ကမ္ဘာက ပုံစံတွေကို တွေ့ရတယ်။

ဒါဟာ ဘုရင်တွေ ဘာသာပြောင်းသွားတယ်ဆိုတာ မဟုတ်ဘူး။ နယ်စပ်နှစ်ဖက်က နိုင်ငံရေးဘာသာစကားကို နားလည်ပြီး အသုံးချနိုင်ခဲ့တယ် ဆိုတာ ပိုမှန်တယ်။

စစ်တကောင်းကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့တဲ့အချိန်

မြောက်ဦးနိုင်ငံ အင်အားအကောင်းဆုံးကာလတွေမှာ ရခိုင်ဘုရင်တွေရဲ့ သြဇာဟာ ယနေ့ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံထဲက စစ်တကောင်းဒေသအထိ ရောက်ခဲ့တယ်။

၁၆ ရာစုနဲ့ ၁၇ ရာစုအစောပိုင်းကာလတွေမှာ စစ်တကောင်းဟာ ရခိုင်နိုင်ငံအတွက် အလွန်အရေးကြီးတဲ့ ဆိပ်ကမ်းနဲ့ ရှေ့တန်းဒေသ ဖြစ်လာတယ်။

စစ်တကောင်းကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းက ကုန်သွယ်ရေးဝင်ငွေတိုးစေတယ်။ ဘင်္ဂလားဒေသရဲ့ စီးပွားရေးကွန်ရက်နဲ့ ပိုနီးစပ်စေတယ်။ စစ်ရေးအရလည်း မြောက်ဦးရဲ့ အနောက်မြောက်ဘက်သြဇာကို တိုးစေတယ်။

ဒါပေမယ့် ဒီနယ်မြေဟာ မဂိုအင်ပါယာနဲ့ ထိပ်တိုက်တွေ့ရမယ့် နေရာလည်း ဖြစ်လာတယ်။ နောက်ပိုင်း မြောက်ဦးကျဆင်းလာရာမှာ စစ်တကောင်းဆုံးရှုံးမှုက အရေးကြီးတဲ့ အလှည့်အပြောင်းတစ်ခု ဖြစ်လာတယ်။

ပေါ်တူဂီတွေ ဘယ်လိုရောက်လာသလဲ

၁၆ ရာစုမှာ ပေါ်တူဂီတွေ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာနဲ့ အရှေ့တောင်အာရှရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးထဲ အင်အားကြီးစွာ ဝင်လာတယ်။

သူတို့ထဲမှာ တရားဝင်ပေါ်တူဂီအုပ်ချုပ်ရေးအောက်က ကုန်သည်နဲ့ စစ်သားတွေရှိသလို ကိုယ်ပိုင်အကျိုးစီးပွားနဲ့ လှုပ်ရှားတဲ့ စွန့်စားသူ၊ ကြေးစားစစ်သားနဲ့ ပင်လယ်ဓားပြအုပ်စုတွေလည်း ရှိတယ်။

ရခိုင်ဘုရင်တွေဟာ ဒီနိုင်ငံခြားသားတွေရဲ့ ရေကြောင်းကျွမ်းကျင်မှု၊ သေနတ်နဲ့ အမြောက်နည်းပညာကို အသုံးချခဲ့တယ်။

ပေါ်တူဂီသေနတ်သမားနဲ့ သင်္ဘောသားတွေဟာ ရခိုင်ရေတပ်နဲ့ စစ်ဆင်ရေးတွေမှာ အရေးပါလာတယ်။

ဒါပေမယ့် ဒီဆက်ဆံရေးဟာ အမြဲတမ်း ဘုရင်က အပြည့်အဝထိန်းချုပ်နိုင်တဲ့ ဆက်ဆံရေး မဟုတ်ဘူး။ ပေါ်တူဂီအုပ်စုတချို့က ကိုယ်ပိုင်အာဏာတည်ဆောက်ဖို့ ကြိုးစားပြီး ရခိုင်ဘုရင်နဲ့ပါ ပဋိပက္ခဖြစ်ခဲ့တယ်။

အထင်ရှားဆုံးဥပမာတစ်ခုက Filipe de Brito e Nicote နဲ့ သန်လျင်ဒေသ ဖြစ်ပေမယ့် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းနဲ့ စစ်တကောင်းတစ်ဝိုက်မှာလည်း ပေါ်တူဂီအုပ်စုတွေရဲ့ လှုပ်ရှားမှုဟာ ရှုပ်ထွေးခဲ့တယ်။

သေနတ်နဲ့ အမြောက်က အင်အားချိန်ခွင်လျှာကို ပြောင်းခဲ့တယ်

မြောက်ဦးခေတ်ဟာ အရှေ့တောင်အာရှမှာ gunpowder warfare ပိုမိုအရေးကြီးလာတဲ့ခေတ်နဲ့ တိုက်ဆိုင်တယ်။

သေနတ်နဲ့ အမြောက်ရှိတာတင် မလုံလောက်ဘူး။ ပစ်တတ်သူ၊ ပြင်တတ်သူ၊ ယမ်းရနိုင်တဲ့ ကုန်သွယ်ရေးကွန်ရက်နဲ့ သင်္ဘောပေါ်က အသုံးချနိုင်တဲ့ နည်းပညာလိုတယ်။

ပင်လယ်ကုန်သွယ်ရေးကွန်ရက်နဲ့ ချိတ်ဆက်ထားတဲ့ ရခိုင်နိုင်ငံအတွက် ဒီနည်းပညာကို ရယူနိုင်ခြင်းဟာ အရေးကြီးတဲ့ အားသာချက်ဖြစ်တယ်။

မြောက်ဦးရဲ့ ခံတပ်နဲ့ ဘုရားအဆောက်အအုံအချို့မှာလည်း ထူထဲတဲ့ကျောက်နံရံနဲ့ ကာကွယ်ရေးသဘောတရားကို မြင်နိုင်တယ်။ မြောက်ဦးဟာ ဘာသာရေးမြို့တော်တင် မဟုတ်ဘဲ စစ်ရေးအရ ကာကွယ်ဖို့ စဉ်းစားတည်ဆောက်ထားတဲ့ မြို့လည်း ဖြစ်တယ်။

ရခိုင်ရေတပ် ဘာကြောင့် အရေးကြီးသလဲ

မြောက်ဦးနိုင်ငံကို မြေပြင်စစ်တပ်နဲ့ပဲ နားလည်လို့ မရဘူး။

ကမ်းရိုးတန်းရှည်တယ်။ မြစ်တွေများတယ်။ စစ်တကောင်းလို ဒေသကို ထိန်းချုပ်ဖို့ ရေကြောင်းစွမ်းရည်လိုတယ်။

စစ်လှေတွေက စစ်သားကို အမြန်ပို့နိုင်တယ်။ မြစ်ကြောင်းကို ထိန်းချုပ်နိုင်တယ်။ ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းကို ကာကွယ်နိုင်တယ်။ ပင်လယ်နဲ့ မြစ်ဝဒေသတွေမှာ စစ်ဆင်နိုင်တယ်။

ပေါ်တူဂီနဲ့ အခြားနိုင်ငံခြားသင်္ဘောသားတွေရဲ့ နည်းပညာနဲ့ အတွေ့အကြုံကလည်း ရခိုင်ရေကြောင်းအင်အားကို အထောက်အကူပြုခဲ့တယ်။

အရှေ့ဘက်က မြန်မာမင်းနိုင်ငံတွေအတွက် ဧရာဝတီဟာ အသက်သွေးကြောဖြစ်သလို မြောက်ဦးအတွက်တော့ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်နဲ့ ဆက်ထားတဲ့ မြစ်ကြောင်းကွန်ရက် က အသက်သွေးကြော ဖြစ်တယ်။

ကုန်သွယ်ရေးက ဘာတွေယူလာပေးသလဲ

ဆိပ်ကမ်းနဲ့ ကုန်သွယ်ရေးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ရင် အခွန်ရတယ်။ နိုင်ငံခြားပစ္စည်းရတယ်။ လက်နက်ရတယ်။ သတင်းရတယ်။ နိုင်ငံခြားကျွမ်းကျင်သူရတယ်။

ရခိုင်က ဆန်၊ သစ်၊ ဆင်နဲ့ ဒေသထွက်ကုန်တွေကို ကုန်သွယ်နိုင်ခဲ့တယ်။ ဘင်္ဂလား၊ အိန္ဒိယနဲ့ အခြားပင်လယ်ကွန်ရက်တွေက အထည်၊ သတ္တု၊ လက်နက်နဲ့ ဇိမ်ခံပစ္စည်းတွေ ရောက်လာနိုင်တယ်။

ကုန်သည်တွေ ဝင်လာတာဟာ ပစ္စည်းပဲယူလာတာ မဟုတ်ဘူး။ ဘာသာစကား၊ ဘာသာရေး၊ စာပေ၊ နည်းပညာနဲ့ နိုင်ငံရေးသတင်းတွေပါ ဝင်လာတယ်။

ဒါကြောင့် မြောက်ဦးဟာ နယ်စပ်မြို့တစ်မြို့ထက် ယဉ်ကျေးမှုတွေ ဆုံတဲ့ဆိပ်ကမ်းနိုင်ငံတော် တစ်ခုနဲ့ ပိုတူလာတယ်။

မြောက်ဦးနန်းတော်မှာ ဘာသာစကားမျိုးစုံ ရှိခဲ့သလား

ရခိုင်ဘာသာနဲ့ ဗုဒ္ဓဘာသာယဉ်ကျေးမှုက နိုင်ငံရဲ့ အဓိကအခြေခံဖြစ်ပေမယ့် တော်ဝင်နန်းတွင်းနဲ့ ကုန်သွယ်ရေးကမ္ဘာဟာ ဘာသာစကားတစ်မျိုးတည်းနဲ့ ပိတ်ထားတာ မဟုတ်ဘူး။

ဘင်္ဂလားနဲ့ ပါရှန်ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှု၊ မွတ်စလင်အမှုထမ်းနဲ့ ကုန်သည်များ၊ ပေါ်တူဂီနဲ့ အခြားနိုင်ငံခြားသားတွေ ရှိခဲ့တာကြောင့် ဘာသာစကားနဲ့ ယဉ်ကျေးမှုမျိုးစုံ ဆုံတွေ့ခဲ့တယ်။

၁၇ ရာစု ရခိုင်နန်းတွင်းနဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ ဘင်္ဂါလီစာပေဖွံ့ဖြိုးမှုကိုလည်း သမိုင်းမှာ တွေ့ရတယ်။ ကဗျာဆရာ Alaol လို ပုဂ္ဂိုလ်တွေဟာ မြောက်ဦးနိုင်ငံရဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအရ ရှုပ်ထွေးပြီး နယ်စပ်ဖြတ်ကျော်ဆက်သွယ်မှုရှိတဲ့ သဘောသဘာဝကို ပြတယ်။

ဒီအချက်ဟာ မြောက်ဦးရဲ့ အင်အားကို နားလည်ရာမှာ အရေးကြီးတယ်။ အင်အားကြီးနိုင်ငံတစ်ခုဟာ အပြင်ကအရာအားလုံးကို ပိတ်ထားလို့ မကြီးလာဘူး။ အသုံးဝင်တဲ့ လူ၊ နည်းပညာနဲ့ အတွေးအခေါ်တွေကို ကိုယ့်စနစ်ထဲ ထည့်အသုံးချနိုင်လို့ ကြီးလာတာလည်း ဖြစ်တယ်။

ဒါပေမယ့် ကျွန်ကုန်သွယ်မှုလည်း ရှိခဲ့တယ်

မြောက်ဦးခေတ်ရဲ့ အင်အားနဲ့ စီးပွားရေးအကြောင်း ပြောတဲ့အခါ မလှပတဲ့အပိုင်းကို ချန်ထားလို့ မရဘူး။

၁၆ နဲ့ ၁၇ ရာစုအတွင်း ရခိုင်နဲ့ ပေါ်တူဂီရေကြောင်းအုပ်စုတချို့ဟာ ဘင်္ဂလားကမ်းရိုးတန်းဒေသတွေကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ပြီး လူတွေကို ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်တဲ့ လှုပ်ရှားမှုတွေမှာ ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း မဂိုနဲ့ ဥရောပမှတ်တမ်းတွေမှာ ဖော်ပြထားတယ်။

ဖမ်းဆီးခံရသူတွေထဲက တချို့ကို အလုပ်သမား၊ အမှုထမ်း သို့မဟုတ် ကျွန်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ပြီး တချို့ကို ကုန်သွယ်ခဲ့တယ်။

ဒီအပိုင်းဟာ မြောက်ဦးရဲ့ စီးပွားရေးနဲ့ စစ်ရေးအင်အားအချို့ရဲ့ နောက်ကွယ်မှာ လူသားတွေရဲ့ အကြီးမားဆုံးဒုက္ခတွေပါ ရှိခဲ့တယ်ဆိုတာ ပြတယ်။

သမိုင်းကို ဂုဏ်ယူစရာအဖြစ်ပဲ ရေးရင် ဒီအပိုင်းပျောက်သွားမယ်။ အပြစ်တင်ဖို့ပဲ ရေးရင်လည်း အဲဒီခေတ်ရဲ့ ရှုပ်ထွေးတဲ့ နိုင်ငံရေးနဲ့ စီးပွားရေးကို မမြင်နိုင်တော့ဘူး။

ဘယ်အချိန်မှာ အင်အားအကောင်းဆုံးဖြစ်ခဲ့သလဲ

မြောက်ဦးနိုင်ငံဟာ ၁၆ ရာစုနှောင်းပိုင်းကနေ ၁၇ ရာစုအလယ်ပိုင်းဝန်းကျင်မှာ အထူးအင်အားကောင်းခဲ့တယ်။

မင်းရာဇာကြီးလက်ထက်မှာ ရခိုင်အင်အား တိုးချဲ့လာပြီး နောက်ပိုင်းမင်းများလက်ထက်မှာ စစ်တကောင်းနဲ့ ဘင်္ဂလားအရှေ့တောင်ပိုင်းအပေါ် သြဇာရှိခဲ့တယ်။

ဒါပေမယ့် အင်အားအမြင့်ဆုံးရောက်တာနဲ့ အန္တရာယ်လည်း ကြီးလာတယ်။ အနောက်ဘက်မှာ မဂိုအင်ပါယာဟာ ဘင်္ဂလားကို ပိုမိုခိုင်မာစွာ ထိန်းချုပ်လာတယ်။

ရခိုင်နိုင်ငံအတွက် စစ်တကောင်းဟာ အကျိုးအမြတ်ရတဲ့ဒေသဖြစ်ပေမယ့် မဂိုအင်ပါယာနဲ့ တိုက်ရိုက်ယှဉ်ပြိုင်ရမယ့် ရှေ့တန်းလည်း ဖြစ်လာတယ်။

၁၆၆၆ — အရေးကြီးတဲ့ အလှည့်အပြောင်း

၁၆၆၆ ခုနှစ်မှာ မဂိုဘင်္ဂလားအုပ်ချုပ်ရေးက စစ်တကောင်းကို ရခိုင်ထံက သိမ်းယူနိုင်ခဲ့တယ်။

ဒါဟာ နယ်မြေတစ်ခုဆုံးရှုံးတာထက် ပိုကြီးတယ်။ အရေးကြီးဆိပ်ကမ်း၊ ကုန်သွယ်ရေးဝင်ငွေ၊ ဘင်္ဂလားအပေါ် စစ်ရေးသြဇာနဲ့ ရခိုင်နိုင်ငံရဲ့ အနောက်ဘက်အင်အားကို ထိခိုက်စေတယ်။

စစ်တကောင်းဆုံးရှုံးပြီးနောက် မြောက်ဦးဟာ ချက်ချင်းပြိုလဲမသွားဘူး။ နောက်ထပ် ရာစုနှစ်ကျော် ဆက်တည်ရှိခဲ့တယ်။ ဒါပေမယ့် အရင်ကလို ဘင်္ဂလားနိုင်ငံရေးထဲ ဝင်ရောက်နိုင်တဲ့ အင်အား မရှိတော့ဘူး။

အတွင်းပိုင်းမှာလည်း နန်းလုမှု၊ အုပ်ချုပ်ရေးမတည်ငြိမ်မှုနဲ့ မင်းဆက်အပြောင်းအလဲတွေ ပိုများလာတယ်။

ဘာကြောင့် နောက်ဆုံးကျဆုံးသွားတာလဲ

၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းရောက်တဲ့အခါ မြောက်ဦးနိုင်ငံဟာ အရင်ကလို မခိုင်မာတော့ဘူး။ နန်းတွင်းမတည်ငြိမ်မှုနဲ့ ဒေသအာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုတွေ ရှိနေတယ်။

တစ်ဖက်မှာ အရှေ့ဘက်က ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ဟာ အင်အားပြန်တက်လာတယ်။

ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်မှာ ကုန်းဘောင်တပ်တွေ ရခိုင်ကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ပြီး ၁၇၈၅ အစပိုင်းမှာ မြောက်ဦးကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့တယ်။ ရခိုင်နိုင်ငံရဲ့ လွတ်လပ်တဲ့ မင်းဆက်အုပ်ချုပ်မှု အဆုံးသတ်သွားတယ်။

မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်ကိုလည်း အမရပူရဘက် သယ်ဆောင်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်း မန္တလေးမှာ ကိုးကွယ်ထားခဲ့တယ်။

မြောက်ဦးကို ရာစုနှစ်များစွာ ကာကွယ်ပေးခဲ့တဲ့ ရခိုင်ရိုးမဟာ နောက်ဆုံးမှာ ကုန်းဘောင်တပ်ကို အမြဲတမ်းတားနိုင်တဲ့ တံတိုင်း မဖြစ်နိုင်တော့ဘူး။

မြောက်ဦးရဲ့ အင်အားကို စကားတစ်လုံးနဲ့ ပြောရရင်

ချိတ်ဆက်နိုင်မှု ဖြစ်တယ်။

အရှေ့ဘက်မှာ မြန်မာပြည်မနဲ့ ဆက်စပ်တယ်။ အနောက်ဘက်မှာ ဘင်္ဂလားနဲ့ ဆက်စပ်တယ်။ ပင်လယ်ကနေ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာကုန်သွယ်ရေးကွန်ရက်နဲ့ ဆက်တယ်။ ပေါ်တူဂီနဲ့ နိုင်ငံခြားသေနတ်နည်းပညာကို အသုံးချတယ်။ ဗုဒ္ဓဘာသာတော်ဝင်ယဉ်ကျေးမှုရှိပေမယ့် ဘင်္ဂလား-ပါရှန်နိုင်ငံရေးသင်္ကေတတွေကိုလည်း အသုံးပြုတယ်။

မြောက်ဦးဟာ အပြင်ကမ္ဘာနဲ့ ဝေးတဲ့ တောင်ကြားနိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်လို့ အင်အားကြီးခဲ့တာ မဟုတ်ဘူး။

တောင်တန်းက အရှေ့ဘက်ကို ကာကွယ်ပေးပြီး ပင်လယ်က အနောက်ဘက်ကမ္ဘာကို ဖွင့်ပေးထားလို့ အင်အားကြီးခဲ့တာ ဖြစ်တယ်။

ဒီအချက်က မြောက်ဦးသမိုင်းရဲ့ စိတ်ဝင်စားစရာအကောင်းဆုံးအပိုင်း ဖြစ်နိုင်တယ်။

ယနေ့ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံရဲ့ အင်အားကို လမ်း၊ ဆိပ်ကမ်း၊ ကုန်သွယ်ရေး၊ နည်းပညာနဲ့ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးက ဆုံးဖြတ်သလို လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၄၀၀ ကျော်က မြောက်ဦးမှာလည်း အခြေခံသဘောတရားက များစွာမကွာဘူး။

မြောက်ဦးရဲ့ ကျောက်ဘုရားတွေကို ယနေ့ကြည့်တဲ့အခါ ဘာသာရေးအမွေအနှစ်တစ်ခုတည်းကိုပဲ မြင်ရင် သမိုင်းတစ်ဝက်ပဲ မြင်ရမယ်။

အဲဒီကျောက်နံရံတွေရဲ့နောက်မှာ သင်္ဘောတွေ ရှိခဲ့တယ်။ ကုန်သည်တွေ ရှိခဲ့တယ်။ ဘင်္ဂါလီကဗျာဆရာတွေ ရှိခဲ့တယ်။ မွတ်စလင်အမှုထမ်းတွေ ရှိခဲ့တယ်။ ပေါ်တူဂီသေနတ်သမားတွေ ရှိခဲ့တယ်။ ရခိုင်စစ်လှေတွေ ရှိခဲ့တယ်။ ဘင်္ဂလားနဲ့ မြန်မာပြည်မကြား အင်အားချိန်ခွင်လျှာကို ထိန်းဖို့ ကြိုးစားနေတဲ့ ဘုရင်တွေ ရှိခဲ့တယ်။

အဲဒီအရာအားလုံး ပေါင်းစပ်ခဲ့လို့ပဲ မြောက်ဦးဟာ ရာစုနှစ်များစွာ ရပ်တည်နိုင်တဲ့ အင်အားကြီးနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့တာပါ။

အဓိကရင်းမြစ်များ

• Jacques P. Leider — Arakan/Mrauk-U နိုင်ငံရေးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာသမိုင်း လေ့လာချက်များ
• Michael W. Charney — Arakan, maritime trade နှင့် warfare ဆိုင်ရာ သုတေသနများ
• Pamela Gutman — Burma’s Lost Kingdoms: Splendours of Arakan
• Bengal, Mughal နှင့် Portuguese မှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသော Arakan/Chittagong ဆက်ဆံရေးဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ
• မြောက်ဦးရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ရခိုင်တော်ဝင်ဒင်္ဂါး၊ ကျောက်စာ၊ ဗိသုကာဆိုင်ရာ သုတေသနများ

Editor’s Note: မြောက်ဦးခေတ်သမိုင်းသည် ယနေ့ခေတ် လူမျိုးရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအငြင်းပွားမှုများနှင့် ဆက်စပ်နိုင်သဖြင့် ခေတ်သစ်နိုင်ငံနယ်နိမိတ်နှင့် အမျိုးသားရေးအယူအဆများကို ရှေးခေတ်အခြေအနေထဲ တိုက်ရိုက်မထည့်သွင်းထားပါ။ ကျွန်ဖမ်းဆီးမှုနှင့် ရေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများအတွက်လည်း မဂို၊ ဥရောပနှင့် ဒေသဆိုင်ရာရင်းမြစ်များကြား ကွာခြားချက်ရှိနိုင်ကြောင်း သတိပြုထားသည်။