မြန်မာဘုရင်တွေ နိုင်ငံခြားနိုင်ငံတွေနဲ့ ဘယ်လို သံတမန်ဆက်ဆံခဲ့ကြသလဲ

ရှေးမြန်မာဘုရင်တွေအကြောင်း ပြောရင် စစ်ပွဲကို အရင်သတိရတတ်ကြတယ်။ ဘုရင့်နောင်က ဘယ်နိုင်ငံကို သိမ်းခဲ့သလဲ၊ ကုန်းဘောင်တပ်တွေ ဘယ်အထိချီခဲ့သလဲ၊ အင်္ဂလိပ်နဲ့ ဘယ်နှကြိမ်တိုက်ခဲ့သလဲဆိုတာတွေကို ပိုသိကြတယ်။

ဒါပေမယ့် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဟာ စစ်တိုက်ရုံနဲ့ ရာစုနှစ်များစွာ မရပ်တည်နိုင်ဘူး။

တစ်ခါတလေ စစ်တပ်တစ်သောင်းပို့တာထက် စာတစ်စောင်ပို့တာ ပိုအကျိုးရှိတယ်။ ဆင်ဖြူတစ်ကောင်၊ ရွှေထည်တစ်ခု၊ ဘာသာရေးလက်ဆောင်တစ်ခု ဒါမှမဟုတ် သံတမန်တစ်ဖွဲ့က စစ်ပွဲတစ်ပွဲကို တားနိုင်တယ်။ တစ်ဖက်မှာ စာတစ်စောင်ထဲက စကားလုံးတစ်လုံး၊ လက်ဆောင်တစ်ခုရဲ့ အဓိပ္ပာယ်၊ ဘယ်သူက ဘယ်သူ့ရှေ့မှာ ထိုင်ရမလဲဆိုတဲ့ အခမ်းအနားစည်းမျဉ်းကပင် နိုင်ငံနှစ်ခုကြား အဆင့်အတန်းအငြင်းပွားမှု ဖြစ်စေနိုင်တယ်။

ရှေးမြန်မာဘုရင်တွေရဲ့ သံတမန်ရေးကို ယနေ့သံရုံးနဲ့ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနပုံစံနဲ့ မမြင်သင့်ဘူး။ အဲဒီခေတ်မှာ သံတမန်ရေးဟာ ဘုရင်နှစ်ပါးရဲ့ အဆင့်အတန်း၊ လက်ဆောင်၊ စာချုပ်၊ ဘာသာရေး၊ ကုန်သွယ်ရေး၊ အိမ်ထောင်ရေးနဲ့ စစ်ရေးခြိမ်းခြောက်မှု တွေ ပေါင်းစပ်နေတဲ့ နိုင်ငံရေးကမ္ဘာ ဖြစ်တယ်။

သံတမန်တစ်ဖွဲ့ ဘယ်လိုခရီးထွက်ခဲ့သလဲ

ယနေ့ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးတစ်ယောက် လေယာဉ်စီးပြီး နာရီအနည်းငယ်နဲ့ တခြားနိုင်ငံရောက်နိုင်တယ်။ ရှေးခေတ်မှာတော့ သံတမန်ခရီးတစ်ခုက လပေါင်းများစွာ ကြာနိုင်တယ်။

တရုတ်ပြည်ကို သွားရင် တောင်တန်းနဲ့ ကုန်းလမ်းဖြတ်ရမယ်။ အိန္ဒိယဘက် သို့မဟုတ် ဥရောပနိုင်ငံတွေနဲ့ ဆက်သွယ်ရင် ပင်လယ်ခရီး၊ အိန္ဒိယဆိပ်ကမ်းနဲ့ ကြားခံကုမ္ပဏီတွေကို အသုံးပြုရနိုင်တယ်။

သံတမန်တစ်ယောက်တည်း မသွားဘူး။ စာရေး၊ ဘာသာပြန်၊ အမှုထမ်း၊ လက်ဆောင်သယ်သူနဲ့ အစောင့်တွေ ပါနိုင်တယ်။ တော်ဝင်စာ၊ လက်ဆောင်နဲ့ တစ်ခါတလေ ကုန်ပစ္စည်းတွေပါ သယ်ဆောင်ရတယ်။

ခရီးလမ်းမှာ ရောဂါ၊ မုန်တိုင်း၊ ဓားပြ၊ စစ်ပွဲနဲ့ နယ်စပ်အာဏာပိုင်တွေကို ဖြတ်သန်းရတဲ့ အန္တရာယ်ရှိတယ်။

ဒါကြောင့် သံတမန်တစ်ဖွဲ့ကို ပို့တာဟာ စာတစ်စောင် postal service နဲ့ ပို့တာ မဟုတ်ဘူး။ နိုင်ငံတော်က စီစဉ်ရတဲ့ စစ်ဆင်ရေးအသေးစားတစ်ခုလို ဖြစ်တယ်။

ဘုရင်ရဲ့စာက ဘာကြောင့် အရေးကြီးသလဲ

တော်ဝင်စာတစ်စောင်ဟာ သတင်းပို့စာတင် မဟုတ်ဘူး။

စာထဲမှာ ဘုရင်ကို ဘယ်လိုခေါ်သလဲ၊ တစ်ဖက်ဘုရင်ကို ဘယ်လိုခေါ်သလဲ၊ ဘယ်သူက အထက်အဆင့်လို ရေးထားသလဲဆိုတာက နိုင်ငံရေးအဓိပ္ပာယ်ရှိတယ်။

ရှေးအာရှနိုင်ငံရေးမှာ ဘုရင်တိုင်းက ကိုယ့်ကိုယ်ကို အချုပ်အခြာအာဏာရှိတဲ့ အမြင့်ဆုံးအုပ်ချုပ်သူအဖြစ် မြင်တတ်တယ်။ ဒါပေမယ့် တရုတ်ဧကရာဇ်စနစ်လို ကမ္ဘာ့အလယ်ဗဟိုအမြင်ရှိတဲ့ နန်းတော်က အခြားနိုင်ငံတွေကို tributary relationship အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်တယ်။

တစ်ဖက်နိုင်ငံက “လက်ဆောင်” လို့ မြင်တဲ့အရာကို တရုတ်မှတ်တမ်းက “အခွန်ဆက်သ” လို့ မှတ်တမ်းတင်နိုင်တယ်။

ဒီလို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမှုကွာခြားချက်တွေကြောင့် ရှေးသံတမန်ရေးကို ယနေ့နိုင်ငံတကာဥပဒေအဓိပ္ပာယ်နဲ့ တိုက်ရိုက်ဖတ်လို့ မရဘူး။

တရုတ်နဲ့ မြန်မာဘုရင်တွေ ဘယ်လိုဆက်ဆံခဲ့ကြသလဲ

မြန်မာနိုင်ငံနဲ့ တရုတ်ပြည်ကြား ဆက်ဆံရေးဟာ စစ်ပွဲတစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘူး။ ကုန်သွယ်ရေး၊ နယ်စပ်၊ သံတမန်အဖွဲ့နဲ့ တစ်ခါတလေ စစ်ရေးအားပြိုင်မှုတွေ အားလုံးပါဝင်တယ်။

ပုဂံခေတ်နှောင်းပိုင်းမှာ မွန်ဂိုအင်ပါယာရဲ့ ယွမ်မင်းဆက်နဲ့ ဆက်ဆံရေးက နိုင်ငံရေးအကြပ်အတည်း ဖြစ်လာတယ်။ နောက်ပိုင်း အင်းဝ၊ တောင်ငူနဲ့ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွေမှာလည်း ယူနန်နယ်စပ်နဲ့ တရုတ်နန်းတော်ဆက်ဆံရေးဟာ အရေးကြီးခဲ့တယ်။

အထင်ရှားဆုံးဖြစ်ရပ်တစ်ခုက ၁၇၆၅ ကနေ ၁၇၆၉ အတွင်း ချင်းမင်းဆက်နဲ့ ကုန်းဘောင်နိုင်ငံကြား စစ်ပွဲတွေ ဖြစ်တယ်။ တရုတ်တပ်တွေ အကြိမ်ကြိမ်ဝင်လာပေမယ့် မြန်မာဘက်က တားဆီးနိုင်ခဲ့တယ်။

စစ်ပွဲပြီးတဲ့အခါ နှစ်ဖက်စစ်တပ်တွေက ၁၇၆၉ မှာ Kaungton အနီး သဘောတူညီချက်ရရှိခဲ့တယ်။ ဒါပေမယ့် ဆင်ဖြူရှင်မင်းက သူ့စစ်သူကြီးတွေ ကိုယ်တိုင်သဘောတူခဲ့တာကို မကျေနပ်ခဲ့ဘူးလို့ မြန်မာရာဇဝင်တွေက ဖော်ပြတယ်။

နောက်ပိုင်းမှာ သံတမန်နဲ့ ကုန်သွယ်ရေးဆက်ဆံမှု ပြန်လည်တည်ဆောက်လာတယ်။

ဒီဖြစ်ရပ်က သံတမန်ရေးရဲ့ အခြေခံသဘောတရားတစ်ခုကို ပြတယ် — စစ်ပွဲအဆုံးမှာတောင် နောက်ဆုံးပြဿနာကို စာချုပ်နဲ့ စကားဝိုင်းကပဲ ဖြေရှင်းရတယ်။

တရုတ်က မြန်မာကို လက်အောက်ခံနိုင်ငံလို့ မြင်ခဲ့သလား

ဒီမေးခွန်းက သမိုင်းရေးသားမှုမှာ အလွယ်တကူ နိုင်ငံရေးအငြင်းပွားမှုဖြစ်နိုင်တယ်။

တရုတ်ဧကရာဇ်နန်းတော်ရဲ့ မှတ်တမ်းစနစ်မှာ နိုင်ငံခြားသံအဖွဲ့တွေကို tribute missions အဖြစ် ဖော်ပြတတ်တယ်။ ဒါဟာ တရုတ်ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်ကမ္ဘာ့အမြင်နဲ့ အခမ်းအနားစနစ်အတွင်းက အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်တယ်။

မြန်မာဘုရင်တွေဘက်ကတော့ ကိုယ့်နိုင်ငံကို တရုတ်ပြည်ရဲ့ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် အုပ်ချုပ်ခံနေရတယ်လို့ မမြင်ခဲ့ကြဘူး။ ကိုယ့်နန်းတော်၊ စစ်တပ်၊ အခွန်၊ နယ်မြေနဲ့ နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးကို ကိုယ်တိုင်ထိန်းချုပ်ခဲ့တယ်။

ဒါကြောင့် tribute ဆိုတဲ့ စကားကို ယနေ့ “ကိုလိုနီလက်အောက်ခံ” ဆိုတဲ့အဓိပ္ပာယ်နဲ့ တန်းတူထားလို့ မရဘူး။ အဲဒီခေတ်မှာ tribute mission ဟာ ကုန်သွယ်ခွင့်၊ သံတမန်အသိအမှတ်ပြုမှုနဲ့ နယ်စပ်တည်ငြိမ်ရေးရဖို့ အသုံးချတဲ့ နိုင်ငံရေးနည်းလမ်းလည်း ဖြစ်နိုင်တယ်။

အယုဒ္ဓယနဲ့ ဆက်ဆံရေးက စစ်ပွဲပဲလား

မြန်မာ-ထိုင်းသမိုင်းကို လူအများက စစ်ပွဲတွေနဲ့ပဲ သိကြတယ်။ အယုဒ္ဓယကို ဘယ်နှကြိမ်တိုက်ခဲ့တယ်၊ ဘယ်မင်းက ဘယ်မြို့ကို သိမ်းခဲ့တယ်ဆိုတာတွေ ပိုကျော်ကြားတယ်။

ဒါပေမယ့် တောင်ငူ၊ အယုဒ္ဓယ၊ လန်နာနဲ့ အခြား Tai နိုင်ငံတွေကြား ဆက်ဆံရေးဟာ စစ်ပွဲတစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘူး။ သစ္စာခံမှု၊ မဟာမိတ်၊ အိမ်ထောင်ရေး၊ အကျဉ်းသားနဲ့ လူအင်အားရွှေ့ပြောင်းမှု၊ လက်ဆောင်နဲ့ ဒေသခံမင်းများကြား ဆက်နွယ်မှုတွေ ရှိတယ်။

အင်ပါယာတစ်ခုက ဒေသတစ်ခုကို သိမ်းပြီးတိုင်း တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ရေးဝန်ထမ်းတွေ အားလုံးပြောင်းထည့်တာ မဟုတ်ဘူး။ ဒေသခံမင်းကို ဆက်ထားပြီး သစ္စာခံစေခြင်း၊ အခွန် သို့မဟုတ် လူအင်အားပေးစေခြင်း၊ တော်ဝင်အိမ်ထောင်ရေးနဲ့ ဆက်နွယ်စေခြင်းတွေ အသုံးပြုနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် သံတမန်ရေးနဲ့ အင်ပါယာအုပ်ချုပ်ရေးဟာ ခွဲမရတဲ့အချိန်တွေ ရှိတယ်။

လက်ဆောင်တစ်ခုမှာ နိုင်ငံရေးအဓိပ္ပာယ် ဘယ်လောက်ရှိသလဲ

ရှေးသံတမန်ရေးမှာ လက်ဆောင်ဟာ ချစ်ကြည်ရေးအမှတ်တရလောက် မဟုတ်ဘူး။

ဆင်၊ မြင်း၊ ရတနာ၊ ရွှေထည်၊ လက်နက်၊ အထည်၊ ရှားပါးပစ္စည်း၊ ဘာသာရေးအရာဝတ္ထုနဲ့ ဒေသထွက်ကုန်တွေကို ပေးပို့နိုင်တယ်။

လက်ဆောင်ရဲ့ တန်ဖိုးက ပေးသူရဲ့ ကြွယ်ဝမှုနဲ့ တစ်ဖက်ဘုရင်အပေါ်ထားတဲ့ အဆင့်အတန်းကို ပြနိုင်တယ်။ ပြန်လည်ပေးတဲ့ လက်ဆောင်ကလည်း အရေးကြီးတယ်။

တစ်ဖက်က ပေးတဲ့အရာကို “tribute” လို့ သတ်မှတ်ပြီး တစ်ဖက်က “diplomatic gift” လို့ သတ်မှတ်နိုင်တာကြောင့် ပစ္စည်းတစ်ခုတည်းမှာ အဓိပ္ပာယ်နှစ်မျိုးရှိနိုင်တယ်။

ဆင်ဖြူတောင်းတာက သံတမန်ရေးလား စစ်ရေးခြိမ်းခြောက်မှုလား

ရှေးအရှေ့တောင်အာရှမှာ ဆင်ဖြူဟာ တော်ဝင်ဘုန်းတန်ခိုးနဲ့ ကံကြမ္မာကောင်းခြင်းရဲ့ သင်္ကေတ ဖြစ်တယ်။

ဘုရင်တစ်ပါးက အခြားဘုရင်ဆီ ဆင်ဖြူတောင်းတာဟာ တိရစ္ဆာန်တစ်ကောင် ဝယ်ချင်တာလို မဟုတ်ဘူး။ ဘယ်သူက ပိုမြင့်တဲ့ဘုရင်လဲဆိုတဲ့ အဆင့်အတန်းပြဿနာ ဖြစ်လာနိုင်တယ်။

ဘုရင့်နောင်နဲ့ အယုဒ္ဓယကြား ရာဇဝင်ဇာတ်ကြောင်းတွေမှာ ဆင်ဖြူတောင်းဆိုမှုကို စစ်ပွဲရဲ့ အကြောင်းရင်းတစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြတာ ကျော်ကြားတယ်။ ဒါပေမယ့် စစ်ပွဲတစ်ခုကို ဆင်ဖြူတစ်ကောင်တည်းကြောင့် ဖြစ်တယ်လို့ ရိုးရှင်းစွာ မယူသင့်ဘူး။ နယ်မြေ၊ အင်အားချိန်ခွင်လျှာ၊ ဒေသခံမင်းနိုင်ငံတွေရဲ့ သစ္စာခံမှုနဲ့ စီးပွားရေးအကျိုးစီးပွားတွေပါ နောက်ခံမှာ ရှိတယ်။

ဆင်ဖြူဟာ အဲဒီနိုင်ငံရေးပဋိပက္ခကို မြင်သာအောင်လုပ်ပေးတဲ့ သင်္ကေတ ဖြစ်တယ်။

သီရိလင်္ကာနဲ့ ဆက်ဆံရေးက ဘာကြောင့် ထူးခြားသလဲ

နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးတိုင်းက စစ်နဲ့ ကုန်သွယ်ရေးအတွက် မဟုတ်ဘူး။ ဘာသာရေးအတွက်လည်း သံတမန်ဆက်ဆံခဲ့ကြတယ်။

မြန်မာနိုင်ငံနဲ့ သီရိလင်္ကာကြား ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဆက်ဆံရေးဟာ ရာစုနှစ်များစွာ ရှိခဲ့တယ်။ သံဃာ့အဆက်အနွယ် ပြန်လည်တည်ထောင်ခြင်း၊ ပိဋကတ်စာပေ၊ ဘာသာရေးပညာနဲ့ သာသနာရေးအဖွဲ့တွေ အပြန်အလှန်သွားလာခဲ့ကြတယ်။

၁၈ ရာစုမှာ သီရိလင်္ကာ Kandyan Kingdom မှာ ဥပသမ္ပဒါအစဉ်အလာ ပြန်လည်တည်ထောင်ဖို့ အရှေ့တောင်အာရှက သံဃာအကူအညီ လိုလာတဲ့အခါ အယုဒ္ဓယဘက်က Siam Nikaya ထင်ရှားလာတယ်။ မြန်မာနဲ့ သီရိလင်္ကာကြားမှာလည်း ရှေးကတည်းက ဘာသာရေးဆက်သွယ်မှုတွေ ရှိခဲ့တယ်။

ဒီလိုဆက်ဆံရေးမှာ ဘုရင်က သာသနာ့ဒါယကာအဖြစ် ဂုဏ်သိက္ခာရတယ်။ နိုင်ငံခြားက သံဃာနဲ့ ဘာသာရေးအရာဝတ္ထုကို လက်ခံတာဟာ soft power လို့ ယနေ့ခေါ်မယ့် အင်အားတစ်မျိုး ဖြစ်တယ်။

အိန္ဒိယနဲ့ ဆက်ဆံရေးက ဘယ်လိုရှိခဲ့သလဲ

“အိန္ဒိယ” ဆိုတဲ့ ယနေ့နိုင်ငံတစ်ခုတည်းကို ရှေးခေတ်ထဲ တိုက်ရိုက်ထည့်လို့ မရဘူး။ အဲဒီဒေသမှာ မဂိုအင်ပါယာ၊ ဘင်္ဂလား၊ မဏိပူရ၊ အာသံနဲ့ ဒေသခံအာဏာစနစ်မျိုးစုံ ရှိခဲ့တယ်။

ရခိုင်နဲ့ မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းက ဘင်္ဂလားနဲ့ နီးကပ်စွာ ဆက်သွယ်ခဲ့တယ်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်မှာ မဏိပူရနဲ့ အာသံအရေးကလည်း နောက်ပိုင်း ဗြိတိသျှအိန္ဒိယနဲ့ ပဋိပက္ခဖြစ်စေတဲ့ အကြောင်းရင်းတွေထဲ ပါလာတယ်။

ကုန်သည်၊ ဘာသာရေးပညာရှင်၊ ဗြာဟ္မဏ၊ လက်မှုပညာရှင်နဲ့ စစ်သားတွေဟာ အိန္ဒိယဒေသနဲ့ မြန်မာနိုင်ငံကြား ရာစုနှစ်များစွာ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြတယ်။

ဒါကြောင့် နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးဟာ ဘုရင်နှစ်ပါးစာပို့တာတင် မဟုတ်ဘဲ လူတွေကိုယ်တိုင် နယ်စပ်ဖြတ်ကျော်နေတဲ့ လူမှုကွန်ရက်လည်း ဖြစ်တယ်။

ဥရောပသားတွေ ပထမဆုံးရောက်လာတဲ့အခါ ဘယ်လိုဆက်ဆံခဲ့ကြသလဲ

၁၆ ရာစုကစပြီး ပေါ်တူဂီ၊ နောက်ပိုင်း ဒတ်ချ်၊ အင်္ဂလိပ်နဲ့ ပြင်သစ်ကုန်သည်တွေ မြန်မာနဲ့ အရှေ့တောင်အာရှဒေသထဲ ပိုမိုဝင်လာတယ်။

မြန်မာဘုရင်တွေအတွက် သူတို့ဟာ “အနောက်တိုင်းနိုင်ငံကြီး” ဆိုတဲ့ တစ်စုတစ်စည်းတည်း မဟုတ်ဘူး။ ကုန်သည်၊ သေနတ်သမား၊ ကြေးစားစစ်သား၊ သံတမန်၊ သာသနာပြုနဲ့ ကုမ္ပဏီကိုယ်စားလှယ်တွေ အမျိုးမျိုး ဖြစ်တယ်။

ဘုရင်တွေက သူတို့ဆီက သေနတ်၊ အမြောက်၊ လက်မှုပညာနဲ့ ကုန်သွယ်ရေးအခွင့်အလမ်း ရယူနိုင်တယ်။ တစ်ဖက်မှာ နိုင်ငံခြားကုမ္ပဏီတွေ အလွန်အမင်း အာဏာမကြီးလာအောင် ထိန်းချုပ်ရတယ်။

တောင်ငူနဲ့ ကုန်းဘောင်ခေတ်မှာ ဥရောပကုမ္ပဏီတွေနဲ့ ဆက်ဆံရေးဟာ အခါအားလျော်စွာ ချစ်ကြည်၊ အခါအားလျော်စွာ ပဋိပက္ခဖြစ်ခဲ့တယ်။

အင်္ဂလိပ် East India Company ကို ဘုရင်တွေ ဘယ်လိုမြင်ခဲ့သလဲ

ဒီနေရာမှာ နောက်ပိုင်းသမိုင်းကို ပြောင်းလဲစေမယ့် နားလည်မှုကွာဟချက်တစ်ခု ရှိလာတယ်။

East India Company ဟာ ကုန်သွယ်ရေးကုမ္ပဏီအဖြစ် စတင်ခဲ့ပေမယ့် ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းနဲ့ ၁၉ ရာစုမှာ အိန္ဒိယဒေသအများအပြားကို စစ်တပ်နဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာဖြင့် ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံနီးပါး အင်အားရှိလာတယ်။

ကုန်းဘောင်နန်းတော်အတွက် အင်္ဂလိပ်ကို ကုန်သည်အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ်ပဲ ဆက်ဆံလို့ မရတော့ဘူး။ ဒါပေမယ့် နှစ်ဖက်ရဲ့ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးအယူအဆ မတူဘူး။

ဗြိတိသျှက ဥရောပအခြေပြု treaty၊ fixed border နဲ့ resident diplomacy စနစ်ကို ပိုအသုံးပြုလာတယ်။ ကုန်းဘောင်နန်းတော်ကတော့ ဘုရင်အဆင့်အတန်း၊ အမှုထမ်းအခမ်းအနားနဲ့ မင်းနိုင်ငံဆက်ဆံရေးရိုးရာစနစ်ထဲက ဆက်ဆံတယ်။

ဒီကွာဟချက်က နယ်စပ်ပြဿနာ၊ ကုန်သွယ်ရေးအငြင်းပွားမှုနဲ့ သံတမန်အဆင့်အတန်းပြဿနာတွေကို ပိုခက်စေတယ်။

Michael Symes ရဲ့ အင်းဝသံတမန်ခရီး

၁၇၉၅ ခုနှစ်မှာ ဗြိတိသျှ East India Company ကိုယ်စားလှယ် Michael Symes ဟာ အမရပူရနန်းတော်ကို သံတမန်အဖြစ် ရောက်လာတယ်။

သူ့ရဲ့မှတ်တမ်းက ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံအကြောင်း ဥရောပမှာ လူသိများစေတဲ့ အရေးကြီးရင်းမြစ်တစ်ခု ဖြစ်လာတယ်။

Symes ဟာ ကုန်သွယ်ရေးနဲ့ နိုင်ငံရေးဆက်ဆံရေး တိုးတက်စေဖို့ လာခဲ့ပေမယ့် နှစ်ဖက်ရဲ့ အခမ်းအနား၊ အဆင့်အတန်းနဲ့ ရည်ရွယ်ချက်တွေ အမြဲတမ်း တူညီတာ မဟုတ်ဘူး။

ဥရောပသံတမန်တွေဟာ မြန်မာနန်းတော်ရဲ့ ထုံးတမ်းစဉ်လာကို တစ်ခါတလေ အလွန်မာနကြီးတယ်လို့ ရေးကြတယ်။ မြန်မာနန်းတော်ဘက်ကလည်း နိုင်ငံခြားကုန်သည်တွေက ဘုရင်နဲ့ တန်းတူဆက်ဆံခွင့်တောင်းတာကို မသင့်တော်ဘူးလို့ မြင်နိုင်တယ်။

တစ်ဖက်ရဲ့ “ပုံမှန် diplomacy” ဟာ တစ်ဖက်အတွက် “မလေးစားမှု” ဖြစ်နိုင်တာပါ။

ဘိုးတော်ဘုရားက နိုင်ငံခြားရေးကို ဘယ်လိုသုံးခဲ့သလဲ

ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက်မှာ ကုန်းဘောင်နိုင်ငံဟာ ရခိုင်ကို သိမ်းယူပြီး အနောက်ဘက်နယ်စပ်က ဗြိတိသျှအိန္ဒိယနဲ့ ပိုနီးလာတယ်။

ဒီအချိန်မှာ နယ်စပ်က လူပြေးမှု၊ ရခိုင်တော်လှန်ရေးအုပ်စုနဲ့ ဒေသအုပ်ချုပ်ရေးပြဿနာတွေက နိုင်ငံခြားရေးပြဿနာ ဖြစ်လာတယ်။

ဘိုးတော်ဘုရားနန်းတော်နဲ့ ဗြိတိသျှတို့ကြား သံတမန်အဖွဲ့တွေ သွားလာခဲ့ပေမယ့် နယ်စပ်ကို ယနေ့လို မြေပုံပေါ်မှာ တိတိကျကျမျဉ်းဆွဲထားတဲ့ အယူအဆနှစ်ဖက်လုံးမှာ တူညီမှုမရှိခဲ့ဘူး။

ဒီပြဿနာတွေဟာ နောက်ပိုင်း ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲမတိုင်ခင် အခြေအနေကို ပိုမိုတင်းမာစေခဲ့တယ်။

မင်းတုန်းမင်း ဘာကြောင့် ဥရောပကို သံတမန်တွေ ပို့ခဲ့သလဲ

မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်ရောက်တဲ့အခါ အခြေအနေက အလွန်ပြောင်းသွားပြီ။

အောက်မြန်မာပြည်ရဲ့ အရေးကြီးနယ်မြေတွေကို ဗြိတိသျှက သိမ်းထားပြီး ကုန်းဘောင်နိုင်ငံဟာ ပင်လယ်ထွက်ပေါက်အများစု ဆုံးရှုံးထားတယ်။ နန်းတော်က ဗြိတိသျှအင်အားကို တိုက်ရိုက်မြင်ထားပြီ။

မင်းတုန်းမင်းဟာ နိုင်ငံကို ခေတ်မီအောင်လုပ်ဖို့ စက်ရုံ၊ ဒင်္ဂါးစက်၊ လက်နက်ထုတ်လုပ်ရေးနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးပြုပြင်မှုတွေ ကြိုးစားခဲ့သလို နိုင်ငံခြားရေးမှာလည်း ဗြိတိသျှတစ်နိုင်ငံတည်းအပေါ် မှီခိုမနေဖို့ ကြိုးစားခဲ့တယ်။

ဥရောပနိုင်ငံတွေနဲ့ တိုက်ရိုက်ဆက်ဆံဖို့ သံတမန်အဖွဲ့တွေ ပို့ခဲ့တယ်။ ပြင်သစ်နဲ့ အီတလီအပါအဝင် ဥရောပနိုင်ငံတွေနဲ့ ဆက်သွယ်မှု တိုးလာတယ်။

ဒီသံတမန်ရေးရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်က အလှအပအခမ်းအနားအတွက် မဟုတ်ဘူး။ နိုင်ငံတော်ရှင်သန်ရေးအတွက် အင်အားချိန်ခွင်လျှာ ရှာဖို့ ဖြစ်တယ်။

ကင်းဝန်မင်းကြီးရဲ့ ဥရောပခရီး

ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြားရေးသမိုင်းမှာ ကင်းဝန်မင်းကြီး ဦးကောင်းရဲ့ ဥရောပသံတမန်ခရီးဟာ အထူးအရေးကြီးတယ်။

၁၈၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်တွေမှာ မြန်မာသံတမန်အဖွဲ့ဟာ ဥရောပကို သွားရောက်ပြီး ဗြိတိန်နဲ့ အခြားနိုင်ငံတွေကို လေ့လာခဲ့တယ်။

ဒီခရီးတွေက ဥရောပနည်းပညာ၊ စက်မှုလုပ်ငန်း၊ အုပ်ချုပ်ရေးနဲ့ စစ်ရေးအင်အား ဘယ်လောက်တိုးတက်နေပြီလဲဆိုတာ မြန်မာအရာရှိတွေကို တိုက်ရိုက်မြင်စေခဲ့တယ်။

ကင်းဝန်မင်းကြီးလို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးအမြင်ရှိတဲ့ အရာရှိတွေအတွက် နိုင်ငံတော်ရှင်သန်ဖို့ စစ်တပ်တင်မဟုတ်ဘဲ ပညာရေး၊ နည်းပညာ၊ အုပ်ချုပ်ရေးနဲ့ သံတမန်ရေးအားလုံး ပြောင်းလဲရမယ်ဆိုတာ ပိုရှင်းလာတယ်။

သီပေါမင်းလက်ထက် ပြင်သစ်နဲ့ နီးကပ်မှုက ဘာကြောင့် အင်္ဂလိပ်ကို စိုးရိမ်စေသလဲ

၁၈၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်တွေမှာ ဗြိတိန်နဲ့ ပြင်သစ်ဟာ အာရှနဲ့ အာဖရိကမှာ ကိုလိုနီအင်အားပြိုင်နေကြတယ်။ ပြင်သစ်က အင်ဒိုချိုင်းနားဘက်မှာ အင်အားတိုးလာတယ်။

ဒီအချိန်မှာ မန္တလေးနန်းတော်က ပြင်သစ်နဲ့ ကုန်သွယ်ရေး၊ ဘဏ်လုပ်ငန်း၊ လက်နက်နဲ့ အခြားအကျိုးတူဆက်ဆံရေး တိုးချဲ့ဖို့ ကြိုးစားတာကို ဗြိတိသျှအိန္ဒိယဘက်က မဟာဗျူဟာအန္တရာယ်အဖြစ် မြင်လာတယ်။

ပြင်သစ်ဆက်ဆံရေးတစ်ခုတည်းကြောင့် တတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ ဖြစ်တယ်လို့ မဆိုနိုင်ဘူး။ Bombay Burmah Trading Corporation အငြင်းပွားမှု၊ ဗြိတိသျှရဲ့ ဒေသတွင်းအင်ပါယာမဟာဗျူဟာနဲ့ မြန်မာ့လွတ်လပ်တဲ့ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒတို့ အားလုံး ပေါင်းစပ်နေတယ်။

ဒါပေမယ့် ပြင်သစ်နဲ့ နီးကပ်လာမှုက ဗြိတိသျှရဲ့ စိုးရိမ်မှုကို တိုးစေခဲ့တာက အရေးကြီးတယ်။

သံတမန်ရေးက နောက်ဆုံးမှာ ဘာကြောင့် မကယ်နိုင်ခဲ့သလဲ

ကုန်းဘောင်နန်းတော်ဟာ နိုင်ငံခြားရေးမသိလို့ပဲ နိုင်ငံဆုံးရှုံးခဲ့တယ်ဆိုတာ မမှန်ဘူး။

မင်းတုန်းမင်းနဲ့ သူ့အရာရှိတွေဟာ ဥရောပအင်အားချိန်ခွင်လျှာကို နားလည်ဖို့ ကြိုးစားခဲ့တယ်။ သံတမန်တွေ ပို့ခဲ့တယ်။ နိုင်ငံခြားကျွမ်းကျင်သူတွေ ခေါ်ခဲ့တယ်။ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးတွေ လုပ်ခဲ့တယ်။

ပြဿနာက အချိန်နဲ့ အင်အားကွာဟချက် ဖြစ်တယ်။

ဗြိတိသျှအင်ပါယာမှာ အိန္ဒိယရဲ့ အခွန်ဝင်ငွေ၊ စစ်တပ်၊ ရေတပ်၊ စက်မှုနည်းပညာ၊ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာကုန်သွယ်ရေးနဲ့ သတင်းဆက်သွယ်ရေးကွန်ရက် ရှိတယ်။ ကုန်းဘောင်နိုင်ငံက အောက်မြန်မာပြည်ဆုံးရှုံးပြီးနောက် စီးပွားရေးနဲ့ ပင်လယ်ထွက်ပေါက် အားနည်းနေပြီ။

သံတမန်ရေးက အင်အားကွာဟချက်ကို လျှော့နိုင်ပေမယ့် အမြဲတမ်း ဖျက်ပစ်နိုင်တာ မဟုတ်ဘူး။

၁၈၈၅ မှာ ဗြိတိသျှတပ် မန္တလေးကို တက်လာတဲ့အခါ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ရဲ့ လွတ်လပ်တဲ့ နိုင်ငံခြားရေးလည်း အဆုံးသတ်သွားတယ်။

ရှေးမြန်မာသံတမန်တစ်ယောက် ဘာတွေတတ်ဖို့လိုမလဲ

သူဟာ စာပို့သမားမဟုတ်ဘူး။

နန်းတွင်းအခမ်းအနားကို နားလည်ရတယ်။ ဘယ်စကားကို ဘယ်လိုပြောရမလဲ သိရတယ်။ ဘုရင်ရဲ့ဂုဏ်သိက္ခာကို မထိခိုက်စေဘဲ တစ်ဖက်နိုင်ငံနဲ့ ညှိနှိုင်းရတယ်။ လက်ဆောင်ရဲ့ အဓိပ္ပာယ်ကို သိရတယ်။ ဘာသာပြန်နဲ့ အလုပ်လုပ်ရတယ်။ ခရီးရှည်ကို ခံနိုင်ရတယ်။

တစ်ခါတလေ သူပြန်လာတဲ့အခါ နိုင်ငံခြားနိုင်ငံရဲ့ စစ်တပ်၊ ဆိပ်ကမ်း၊ စက်ရုံ၊ လမ်း၊ ကုန်ဈေးနှုန်းနဲ့ နိုင်ငံရေးအခြေအနေကိုပါ သတင်းပို့ရတယ်။

ဒီအဓိပ္ပာယ်နဲ့ သံတမန်ဟာ diplomat တစ်ယောက်တင်မဟုတ်ဘဲ intelligence collector၊ negotiator နဲ့ နိုင်ငံတော်ကိုယ်စားပြုသူ တစ်ဦးတည်းပေါင်းစပ်ထားသလို ဖြစ်တယ်။

စစ်မတိုက်တဲ့ သမိုင်းကိုလည်း ဖတ်ရမယ်

မြန်မာ့သမိုင်းကို စစ်ပွဲစာရင်းအဖြစ်ပဲ ဖတ်ရင် အရေးကြီးတဲ့အပိုင်းတစ်ခု ပျောက်သွားတယ်။

ပုဂံကနေ ကုန်းဘောင်အထိ ဘုရင်တွေဟာ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံတွေနဲ့ စာပို့ခဲ့တယ်။ လက်ဆောင်လဲခဲ့တယ်။ မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့တယ်။ ဘာသာရေးဆက်ဆံခဲ့တယ်။ နိုင်ငံခြားကုန်သည်တွေကို ခွင့်ပြုခဲ့တယ်။ လက်နက်နဲ့ နည်းပညာရှာခဲ့တယ်။ စစ်ပြီးရင် ငြိမ်းချမ်းရေးညှိခဲ့တယ်။

တစ်ခါတလေ အောင်မြင်ခဲ့တယ်။ တစ်ခါတလေ နားလည်မှုလွဲခဲ့တယ်။ တစ်ခါတလေ သံတမန်ရေးက စစ်ပွဲကို နှစ်ပေါင်းများစွာ နောက်ဆုတ်စေခဲ့တယ်။ တစ်ခါတလေ စစ်ပွဲကို မတားနိုင်ခဲ့ဘူး။

ဒါပေမယ့် ရာဇဝင်ထဲမှာ “သံတမန်အဖွဲ့ စေလွှတ်လေသည်” ဆိုတဲ့ စာကြောင်းတိုတိုတစ်ကြောင်းနောက်မှာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံရဲ့ လုံခြုံရေး၊ ကုန်သွယ်ရေးနဲ့ အနာဂတ်ကို ညှိနှိုင်းနေတဲ့ လူတွေ ရှိခဲ့တယ်။

ယနေ့ နိုင်ငံခေါင်းဆောင်တွေ summit တက်ကြတယ်၊ treaty လက်မှတ်ထိုးကြတယ်၊ trade agreement ဆွေးနွေးကြတယ်။ နည်းလမ်းတွေ ခေတ်မီသွားပေမယ့် အခြေခံမေးခွန်းက ရှေးမြန်မာဘုရင်တွေရဲ့ခေတ်နဲ့ အများကြီးမကွာဘူး။

စစ်မတိုက်ဘဲ ကိုယ့်နိုင်ငံရဲ့ အကျိုးစီးပွားကို ဘယ်လောက်အထိ ကာကွယ်နိုင်မလဲ။

အဲဒီမေးခွန်းကို ဖြေဖို့ ကြိုးစားခဲ့တဲ့ သမိုင်းကပဲ မြန်မာဘုရင်တွေရဲ့ သံတမန်ရေးသမိုင်း ဖြစ်ပါတယ်။

အဓိကရင်းမြစ်များ

• မြန်မာရာဇဝင်များနှင့် Royal Orders of Burma
• Qing–Konbaung ဆက်ဆံရေးနှင့် 1765–1769 Sino-Burmese War ဆိုင်ရာ တရုတ်နှင့် မြန်မာမှတ်တမ်းများ
• Michael Symes — An Account of an Embassy to the Kingdom of Ava
• ကင်းဝန်မင်းကြီး ဦးကောင်း၏ ဥရောပသံတမန်ခရီးနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် နိုင်ငံခြားရေးဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ
• ဗြိတိသျှ East India Company၊ British India နှင့် Konbaung diplomacy ဆိုင်ရာ သမိုင်းသုတေသနများ
• မြန်မာ–သီရိလင်္ကာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဆက်ဆံရေးဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များ

Editor’s Note: ရှေးသံတမန်ရေးမှတ်တမ်းများတွင် “tribute”, “vassal”, “gift” နှင့် “embassy” စသည့်အသုံးအနှုန်းများကို တရုတ်၊ မြန်မာနှင့် ဥရောပရင်းမြစ်များက မတူညီစွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ဆောင်းပါးတွင် ခေတ်သစ်နိုင်ငံတကာဥပဒေအဓိပ္ပာယ်ကို ရှေးခေတ်ဆက်ဆံရေးပေါ် တိုက်ရိုက်မတင်ဘဲ သက်ဆိုင်ရာ နိုင်ငံရေးအခမ်းအနားစနစ်များအတွင်း နားလည်ရန် ရေးသားထားသည်။