အလောင်းဘုရား ဘယ်လို အင်အားကြီးလာခဲ့သလဲ

၁၇၅၂ ခုနှစ်မှာ အင်းဝကျဆုံးသွားတယ်။ နှစ်ပေါင်းတစ်ရာကျော် အုပ်ချုပ်ခဲ့တဲ့ ညောင်ရမ်းမင်းဆက် အဆုံးသတ်သွားပြီး အထက်မြန်မာပြည်မှာ နိုင်ငံရေးအာဏာဟာ အပိုင်းပိုင်းကွဲနေတယ်။

အဲဒီအချိန်မှာ မုဆိုးဘိုဆိုတဲ့ ရွာတစ်ရွာက ဒေသခံခေါင်းဆောင်တစ်ယောက် ပေါ်လာတယ်။ သူ့မှာ ရာစုနှစ်များစွာတည်တံ့တဲ့ နန်းတော်မရှိဘူး။ အင်ပါယာကြီးတစ်ခုက ပေးထားတဲ့ စစ်တပ်မရှိဘူး။ အစကတည်းက နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလုံးကို ထိန်းချုပ်ထားတဲ့ အာဏာလည်း မရှိဘူး။

ဒါပေမယ့် ရှစ်နှစ်မပြည့်ခင်မှာ အဲဒီလူဟာ မြန်မာနိုင်ငံအများစုကို ပြန်လည်ပေါင်းစည်းပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့တယ်။

သူက အလောင်းဘုရား ဖြစ်တယ်။

အလောင်းဘုရားရဲ့ အောင်မြင်မှုကို “သူက စစ်တိုက်တော်လို့” ဆိုတဲ့ စာကြောင်းတစ်ကြောင်းနဲ့ ရှင်းလို့မရဘူး။ သူ့အောင်မြင်မှုနောက်မှာ အချိန်ကိုက်ပေါ်လာခြင်း၊ ဒေသခံကွန်ရက်၊ လူအင်အားစုစည်းမှု၊ နိုင်ငံရေးတရားဝင်မှု၊ စစ်ရေးအရှိန်နဲ့ ရန်သူရဲ့ အားနည်းချက်တွေ အားလုံး ပါဝင်နေတယ်။

သူပေါ်လာချိန်မှာ မြန်မာနိုင်ငံ ဘာဖြစ်နေသလဲ

၁၈ ရာစုအလယ်ပိုင်းမှာ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်ရဲ့ ဗဟိုအာဏာ အားနည်းနေပြီ။ နယ်စပ်ဒေသတွေမှာ ဗဟိုအစိုးရရဲ့ ထိန်းချုပ်မှု လျော့နည်းလာပြီး ဒေသခံအာဏာရှင်တွေ အားကောင်းလာတယ်။

အောက်မြန်မာပြည်မှာ ဟံသာဝတီပြန်လည်ထူထောင်ရေးနိုင်ငံ အင်အားကြီးလာပြီး မြောက်ဘက်ကို တက်လာတယ်။ ၁၇၅၂ ခုနှစ်မှာ ဟံသာဝတီတပ်တွေ အင်းဝကို သိမ်းယူနိုင်ခဲ့တယ်။ ညောင်ရမ်းမင်းဆက် အဆုံးသတ်သွားတယ်။

မြေပုံပေါ်မှာကြည့်ရင် ဟံသာဝတီက အနိုင်ရပြီးသားလို ထင်ရတယ်။

ဒါပေမယ့် မြို့တော်တစ်ခုကို သိမ်းနိုင်ခြင်းနဲ့ ကျေးရွာထောင်ပေါင်းများစွာ၊ ဒေသခံခေါင်းဆောင်တွေနဲ့ လူမှုကွန်ရက်တစ်ခုလုံးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းက မတူဘူး။

အထက်မြန်မာပြည်မှာ အာဏာလစ်ဟာမှု ဖြစ်လာတယ်။ ဒီအချိန်မှာ မုဆိုးဘိုက အလောင်းဘုရားအတွက် အခွင့်အရေးပေါ်လာတယ်။

အလောင်းဘုရားက ဘယ်သူလဲ

နန်းတော်ထဲကနေ တိုက်ရိုက်နန်းဆက်ခံလာသူ မဟုတ်ဘူး။

သူ့မူလအမည်က အောင်ဇေယျ ဖြစ်ပြီး မုဆိုးဘိုဒေသရဲ့ အရေးပါသော မျိုးရိုးနဲ့ ဒေသခံအုပ်ချုပ်ရေးကွန်ရက်ထဲက လူတစ်ဦး ဖြစ်တယ်။

ဒါဟာ အရေးကြီးတယ်။

အလောင်းဘုရားဟာ “ဘာမှမရှိတဲ့ သာမန်လယ်သမားတစ်ယောက်က တစ်နေ့ထပြီး ဘုရင်ဖြစ်သွားတယ်” ဆိုတဲ့ ပုံပြင်မျိုး မဟုတ်ဘူး။ သူ့မှာ ဒေသခံလူမှုဆက်ဆံရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးအတွေ့အကြုံနဲ့ လူတွေကို စုစည်းနိုင်မယ့် အခြေခံရှိပြီးသား ဖြစ်တယ်။

နိုင်ငံတော်ပျက်နေချိန်မှာ ဒီလို local legitimacy ရှိသူက စစ်တပ်ကြီးတစ်တပ်ထက်တောင် အရေးကြီးနိုင်တယ်။

မုဆိုးဘိုက ဘာကြောင့် သူ့နောက်လိုက်ခဲ့ကြသလဲ

ဟံသာဝတီတပ်တွေ အထက်မြန်မာပြည်ကို ထိန်းချုပ်ဖို့ ကြိုးစားတဲ့အခါ ဒေသခံခေါင်းဆောင်တွေကို သစ္စာခံစေဖို့ လိုတယ်။

အောင်ဇေယျကတော့ လက်မခံဘူး။

သူဟာ ဒေသခံတွေကို စုစည်းပြီး ခုခံဖို့ စတင်တယ်။ သူ့ကိုယ်သူ အာဏာရှိသူအဖြစ် ကြေညာရုံနဲ့ လူတွေလိုက်တာ မဟုတ်ဘူး။ ဟံသာဝတီတပ်ကို တကယ်ခုခံနိုင်တယ်ဆိုတာ ပြသဖို့လိုတယ်။

အစောပိုင်းတိုက်ပွဲတွေမှာ အောင်မြင်မှုရလာတာနဲ့ လူတွေက “ဒီလူနောက်လိုက်ရင် ရှင်နိုင်တယ်” ဆိုတဲ့ ယုံကြည်မှုရလာတယ်။

စစ်ရေးမှာ အောင်ပွဲက နောက်ထပ်အောင်ပွဲအတွက် လူအင်အားကို ဖန်တီးပေးတယ်။

ရွာတစ်ရွာက လူတစ်ရာပါလာတယ်။ နောက်ရွာက လူနှစ်ရာပါလာတယ်။ ဒေသခံခေါင်းဆောင်တစ်ယောက် သစ္စာခံလာတယ်။ သူနဲ့အတူ သူ့လူတွေပါလာတယ်။

ဒီလိုနဲ့ resistance group တစ်ခုက army တစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်တယ်။

အလောင်းဘုရားရဲ့ အကြီးဆုံးအားသာချက်က အရှိန်ဖြစ်တယ်

ပြိုကွဲနေတဲ့နိုင်ငံမှာ အချိန်ဆွဲရင် ပြိုင်ဘက်အသစ်တွေ ပေါ်လာမယ်။ မဟာမိတ်တွေ စိတ်ပြောင်းနိုင်တယ်။ ရန်သူက ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းနိုင်တယ်။

အလောင်းဘုရားက အဲဒီအခွင့်မပေးဘူး။

မုဆိုးဘိုကနေ စတင်ပြီး အနီးအနားဒေသတွေကို မြန်မြန်စုစည်းတယ်။ ပြီးတော့ အင်းဝနဲ့ အထက်မြန်မာပြည်ရဲ့ အရေးကြီးဒေသတွေကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်တယ်။

တစ်နေရာကို အနိုင်ရပြီး အကြာကြီးရပ်မနေဘဲ နောက်တစ်နေရာကို ဆက်သွားတာက ရန်သူကို အချိန်မပေးဘူး။

အောင်ပွဲတွေ ဆက်တိုက်ရလာတာနဲ့ အလောင်းဘုရားဟာ ဒေသခံပုန်ကန်ခေါင်းဆောင်တစ်ယောက် မဟုတ်တော့ဘဲ “နိုင်ငံကို ပြန်ပေါင်းစည်းနိုင်မယ့် ဘုရင်” အဖြစ် မြင်လာကြတယ်။

စစ်သားတွေကို ဘယ်လိုရခဲ့သလဲ

ခေတ်သစ် standing army တစ်တပ်လို အစကတည်းက လစာပေးထားတဲ့ စစ်သားသောင်းချီ မရှိဘူး။

ဒေသခံအုပ်ချုပ်ရေးကွန်ရက်၊ အမှုထမ်းစနစ်နဲ့ လူမှုသစ္စာခံမှုကနေ လူအင်အား စုစည်းရတယ်။ ဒေသတစ်ခု သစ္စာခံလာရင် အခွန်တင်မဟုတ်ဘဲ စစ်သား၊ ဆင်၊ မြင်း၊ လှေနဲ့ ရိက္ခာပါ ရနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် နယ်မြေတစ်ခုကို သိမ်းယူခြင်းက မြေပုံပေါ်မှာ အရောင်တစ်ကွက်တိုးလာတာတင် မဟုတ်ဘူး။ နောက်စစ်ပွဲအတွက် လူနဲ့ အရင်းအမြစ် တိုးလာတာ ဖြစ်တယ်။

အလောင်းဘုရားရဲ့ စစ်အင်အားဟာ ဒီလို snowball effect နဲ့ ကြီးလာတယ်။

သူ့ကို ဘုရင်လို့ ဘာကြောင့် လက်ခံလာကြသလဲ

စစ်နိုင်တာတစ်ခုတည်းနဲ့ ရေရှည်အုပ်ချုပ်လို့ မရဘူး။

ရှေးမြန်မာနိုင်ငံရေးမှာ မင်းတစ်ပါးအတွက် ဘုန်းကံ၊ မင်းမျိုးဆက်ဆိုင်ရာတရားဝင်မှု၊ ဗုဒ္ဓသာသနာကို စောင့်ရှောက်နိုင်မှုနဲ့ လူထုကို ကာကွယ်နိုင်မှုတွေ အရေးကြီးတယ်။

အောင်ဇေယျက “အလောင်းဘုရား” ဆိုတဲ့ တော်ဝင်ဘွဲ့ကို ခံယူပြီး ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဒေသခံစစ်ခေါင်းဆောင်အဆင့်ကနေ တော်ဝင်အာဏာပိုင်အဖြစ် ပုံဖော်တယ်။

သူ့ရဲ့ စစ်အောင်မြင်မှုတွေကလည်း ဘုန်းကံရှိတဲ့ မင်းတစ်ပါးဆိုတဲ့ ပုံရိပ်ကို ပိုအားကောင်းစေတယ်။

လူတွေက သူ့ကို ယုံကြည်လို့ အနိုင်ရတာလည်း ဖြစ်သလို အနိုင်ရနေလို့ ပိုယုံကြည်လာတာလည်း ဖြစ်တယ်။

ဒီနှစ်ခုက တစ်ခုနဲ့တစ်ခု အားဖြည့်တယ်။

ရွှေဘိုက နိုင်ငံတော်တစ်ခုရဲ့ ဗဟိုချက် ဘယ်လိုဖြစ်လာသလဲ

မုဆိုးဘိုကို အလောင်းဘုရားက တော်ဝင်ဗဟိုချက်အဖြစ် မြှင့်တင်ပြီး နောက်ပိုင်း ရွှေဘို လို့ လူသိများလာတယ်။

မြို့ရိုး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနဲ့ တော်ဝင်သင်္ကေတတွေ ပေါ်လာတာဟာ စစ်စခန်းတစ်ခုကနေ နိုင်ငံတော်ဗဟိုချက်တစ်ခု ဖြစ်လာနေကြောင်း ပြတယ်။

ဒီအချက်က စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတယ်။

အလောင်းဘုရားဟာ ရှိပြီးသားအင်းဝနန်းတော်ကို သိမ်းပြီး ကိုယ်တိုင်ထိုင်လိုက်တာတင် မဟုတ်ဘူး။ သူ့အာဏာပေါ်ထွန်းရာ ဒေသကို မင်းဆက်အသစ်ရဲ့ အမှတ်အသားအဖြစ် အသုံးပြုတယ်။

ဒါဟာ “မင်းဆက်ဟောင်းကို ပြန်ထူထောင်တာ” ထက် “မင်းဆက်အသစ်တည်ထောင်တာ” ဖြစ်ကြောင်း ပိုရှင်းစေတယ်။

ဟံသာဝတီက ဘာကြောင့် အနိုင်ရပြီးမှ ပြန်ရှုံးသွားတာလဲ

ဒီမေးခွန်းက အလောင်းဘုရားအောင်မြင်မှုရဲ့ အခြားတစ်ဝက် ဖြစ်တယ်။

ဟံသာဝတီဟာ အင်းဝကို သိမ်းနိုင်ခဲ့ပေမယ့် အထက်မြန်မာပြည်တစ်ခုလုံးကို အပြည့်အဝပေါင်းစည်းနိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ဘူး။ ဒေသခံခုခံမှုတွေ ဆက်ရှိတယ်။

အောက်မြန်မာပြည်ကနေ မြောက်ဘက်ကို စစ်တပ်နဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးကို ထိန်းထားရတာ logistics အရလည်း ခက်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ အလောင်းဘုရားရဲ့ အောင်ပွဲတွေက အထက်မြန်မာဒေသခံတွေကို သူ့ဘက် စုစည်းစေတယ်။

နိုင်ငံရေးအရလည်း ပဋိပက္ခဟာ မင်းဆက်နှစ်ခုကြား စစ်ပွဲတင်မဟုတ်ဘဲ ဒေသခံအာဏာ၊ လူမျိုးရေးမှတ်ဉာဏ်နဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးအကျိုးစီးပွားတွေ ပါဝင်တဲ့ ရှုပ်ထွေးတဲ့စစ်ပွဲ ဖြစ်လာတယ်။

ဒီနေရာမှာ နောက်ပိုင်းအမျိုးသားရေးဇာတ်ကြောင်းတွေကို ၁၈ ရာစုအခြေအနေပေါ် တိုက်ရိုက်တင်မကြည့်ဖို့လည်း လိုတယ်။ အဲဒီခေတ်နိုင်ငံရေးသစ္စာခံမှုဟာ ယနေ့ nation-state identity နဲ့ မတူဘူး။

၁၇၅၅ — ဒဂုံက ရန်ကုန်ဖြစ်လာတယ်

အထက်မြန်မာပြည်မှာ အာဏာခိုင်မာလာပြီးနောက် အလောင်းဘုရားက တောင်ဘက်ကို ဆင်းလာတယ်။

၁၇၅၅ ခုနှစ်မှာ ဒဂုံကို သိမ်းယူပြီး ရန်ကုန် လို့ အမည်ပြောင်းခဲ့တယ်လို့ ရာဇဝင်အစဉ်အလာမှာ ဖော်ပြတယ်။

ဒီအဖြစ်အပျက်က နာမည်ပြောင်းတာထက် ပိုအရေးကြီးတယ်။

ရန်ကုန်ဒေသဟာ မြစ်ကြောင်းနဲ့ ပင်လယ်ထွက်ပေါက်နီးတဲ့အတွက် အောက်မြန်မာပြည်စစ်ဆင်ရေးအတွက် အရေးကြီးတဲ့ အခြေစိုက်နေရာ ဖြစ်နိုင်တယ်။

ပင်လယ်ကုန်သွယ်ရေး၊ နိုင်ငံခြားသင်္ဘောနဲ့ လက်နက်ရရှိရေးအတွက်လည်း အောက်မြန်မာပြည်ဆိပ်ကမ်းတွေက အရေးကြီးတယ်။

အလောင်းဘုရားရဲ့ စစ်ပွဲဟာ အခုအချိန်မှာ မုဆိုးဘိုကို ကာကွယ်တဲ့စစ်မဟုတ်တော့ဘူး။ အောက်မြန်မာပြည်ကို ပြန်လည်သိမ်းယူတဲ့ နိုင်ငံတော်တည်ဆောက်ရေးစစ် ဖြစ်နေပြီ။

သန်လျင်က ဘာကြောင့် အရေးကြီးခဲ့သလဲ

သန်လျင်ဟာ နိုင်ငံခြားကုန်သွယ်ရေးနဲ့ ဆက်စပ်ခဲ့တဲ့ အရေးကြီးဆိပ်ကမ်းဒေသတစ်ခု ဖြစ်တယ်။ ဥရောပကုန်သည်နဲ့ လက်နက်ကုန်သွယ်မှုအမွေအနှစ်လည်း ရှိတယ်။

၁၈ ရာစုစစ်ပွဲမှာ လက်နက်၊ ခဲယမ်းနဲ့ ပင်လယ်ဆက်သွယ်ရေးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းဟာ အရေးကြီးတယ်။

ဟံသာဝတီနဲ့ အလောင်းဘုရားနှစ်ဖက်စလုံးအတွက် နိုင်ငံခြားကုန်သည်တွေရဲ့ လက်နက်နဲ့ သင်္ဘောဆိုင်ရာ အကူအညီရနိုင်ခြင်းက စစ်ရေးတွက်ချက်မှုထဲ ပါဝင်တယ်။

ဒါကြောင့် အောက်မြန်မာပြည်ကို သိမ်းယူခြင်းဟာ မြေပြင်စစ်တပ်တွေကို အနိုင်ယူတာတင် မဟုတ်ဘဲ ဆိပ်ကမ်းနဲ့ ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းတွေကို ထိန်းချုပ်တာလည်း ဖြစ်တယ်။

၁၇၅၇ — ဟံသာဝတီကျဆုံးတယ်

အလောင်းဘုရားရဲ့ အရေးကြီးဆုံးအောင်မြင်မှုက ၁၇၅၇ ခုနှစ်မှာ ပဲခူးကို သိမ်းယူပြီး ပြန်လည်ထူထောင်ထားတဲ့ ဟံသာဝတီနိုင်ငံကို အဆုံးသတ်နိုင်ခဲ့တာ ဖြစ်တယ်။

စဉ်းစားကြည့်ရင် ထူးခြားတယ်။

၁၇၅၂ မှာ အင်းဝကျပြီး မင်းဆက်တစ်ခု ပျက်သွားတယ်။ ငါးနှစ်အကြာ ၁၇၅၇ မှာ အင်းဝကို အနိုင်ယူခဲ့တဲ့ ဟံသာဝတီကို မုဆိုးဘိုက ပေါ်လာတဲ့ မင်းဆက်အသစ်က ပြန်အနိုင်ယူထားပြီ။

နိုင်ငံရေးအာဏာပြောင်းလဲမှုရဲ့ အရှိန်က အလွန်မြန်တယ်။

ဒါပေမယ့် ဒီအောင်ပွဲမှာ အကြမ်းဖက်မှု၊ လူဦးရေရွှေ့ပြောင်းမှုနဲ့ ဒေသတွင်းပျက်စီးမှုကြီးမားခဲ့တာကိုလည်း မမေ့သင့်ဘူး။ နိုင်ငံတော်တည်ဆောက်မှုရဲ့ နောက်ကွယ်မှာ သာမန်လူထုအတွက် စစ်ဘေးဒဏ် ရှိခဲ့တယ်။

အောက်မြန်မာပြည်ရပြီးတော့ ဘာကြောင့် ရပ်မနေခဲ့သလဲ

အသစ်တည်ထောင်ထားတဲ့နိုင်ငံအတွက် နယ်စပ်ကို မတည်ငြိမ်ထားလို့ မရဘူး။

အလောင်းဘုရားက မဏိပူရဘက်ကို စစ်ဆင်ရေးတွေ ပြုလုပ်ပြီး အနောက်မြောက်ဘက်အာဏာကို ချဲ့တယ်။ ရှမ်းဒေသတွေနဲ့ ဆက်ဆံရေးကိုလည်း ပြန်လည်စီမံရတယ်။

သူ့ရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်ကို ယနေ့ခေတ်နိုင်ငံတော်နယ်နိမိတ်ဆွဲသလို မမြင်သင့်ဘူး။

အဓိကက နယ်စပ်ဒေသတွေမှာ မိမိကို သစ္စာခံတဲ့အာဏာစနစ်တည်ဆောက်ခြင်း၊ စစ်ရေးခြိမ်းခြောက်မှုကို လျော့ချခြင်းနဲ့ လူ၊ အခွန်၊ စစ်သားနဲ့ အရင်းအမြစ်ရရှိနိုင်မယ့် ကွန်ရက်ကို ချဲ့ခြင်း ဖြစ်တယ်။

မဏိပူရစစ်ဆင်ရေးတွေ ဘာကြောင့် ဖြစ်ခဲ့သလဲ

မြန်မာနဲ့ မဏိပူရကြား ပဋိပက္ခဟာ အလောင်းဘုရားမတိုင်ခင်ကတည်းက ရှိခဲ့တယ်။ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်အားနည်းချိန်မှာ မဏိပူရတပ်တွေ အထက်မြန်မာပြည်ဘက် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်မှုတွေ ရှိခဲ့တယ်။

အလောင်းဘုရားအတွက် မဏိပူရဘက် စစ်ဆင်ခြင်းဟာ လက်စားချေမှုတစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘဲ အနောက်မြောက်နယ်စပ်ကို လုံခြုံစေဖို့နဲ့ မင်းဆက်အသစ်ရဲ့ စစ်ရေးအာဏာကို ပြသဖို့လည်း ဖြစ်တယ်။

ဒါပေမယ့် ဒီစစ်ဆင်ရေးတွေကြောင့် မဏိပူရလူထုအပေါ် ကြီးမားတဲ့ လူမှုဒဏ်ရာနဲ့ လူဦးရေရွှေ့ပြောင်းမှု ဖြစ်ခဲ့တယ်။

အလောင်းဘုရားရဲ့ “နိုင်ငံတည်ဆောက်မှု” ကို ဗဟိုမြန်မာဘက်က အောင်မြင်မှုအဖြစ် မြင်နိုင်သလို အိမ်နီးချင်းဒေသတွေအတွက် စစ်ရေးဖိအားအဖြစ်လည်း မြင်ရမယ်။

ဥရောပကုမ္ပဏီတွေကို သူဘယ်လိုဆက်ဆံခဲ့သလဲ

၁၈ ရာစုအလယ်ပိုင်းမှာ အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံရေးထဲ ဥရောပကုန်သွယ်ရေးကုမ္ပဏီတွေ ဝင်ရောက်နေပြီ။ British East India Company နဲ့ French interests တို့က အိန္ဒိယနဲ့ အရှေ့တောင်အာရှမှာ ပြိုင်ဆိုင်နေတယ်။

အလောင်းဘုရားဟာ ဥရောပသားတွေကို ယနေ့နောက်ပိုင်းကိုလိုနီခေတ်လို အားလုံးထက် အင်အားကြီးတဲ့အုပ်ချုပ်သူအဖြစ် မမြင်သေးဘူး။ သူတို့ဟာ လက်နက်၊ ကုန်သွယ်ရေးနဲ့ နိုင်ငံတကာဆက်သွယ်ရေးအတွက် အသုံးဝင်နိုင်တဲ့ ပြင်ပအင်အားစုတွေ ဖြစ်တယ်။

သူ့ရဲ့ ဗြိတိသျှဘက်ပို့စာတွေထဲမှာ ကုန်သွယ်ရေး၊ လက်နက်နဲ့ ဆက်ဆံရေးကို တော်ဝင်အာဏာပိုင်တစ်ပါးအနေနဲ့ ဆွေးနွေးထားတာ တွေ့နိုင်တယ်။

ဒါပေမယ့် ဥရောပကုမ္ပဏီတွေနဲ့ ဆက်ဆံရေးဟာ အမြဲငြိမ်းချမ်းတာ မဟုတ်ဘူး။ ဟံသာဝတီစစ်ပွဲအတွင်း ပြင်သစ်နဲ့ ဗြိတိသျှကုန်သည်အဖွဲ့တွေရဲ့ အခန်းကဏ္ဍ၊ နေဂရိတ်ဖြစ်ရပ်လို ပဋိပက္ခတွေက နိုင်ငံခြားကုန်သွယ်ရေးနဲ့ စစ်ရေးကို ခွဲမရကြောင်း ပြတယ်။

၁၇၅၉ နေဂရိတ်ဖြစ်ရပ်က ဘာပြသလဲ

နေဂရိတ်ကျွန်းမှာ British East India Company ရဲ့ အခြေစိုက်မှု ရှိခဲ့တယ်။ ၁၇၅၉ ခုနှစ်မှာ မြန်မာတပ်နဲ့ ကုမ္ပဏီဝန်ထမ်းတွေကြား ပြင်းထန်တဲ့ဖြစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ဗြိတိသျှဘက်က လူအများ သေဆုံးခဲ့တယ်။

ဖြစ်ရပ်ရဲ့ တာဝန်နဲ့ အကြောင်းရင်းကို ရင်းမြစ်အလိုက် ကွာခြားစွာဖော်ပြပေမယ့် အချက်တစ်ခုတော့ ရှင်းတယ်။

အလောင်းဘုရားရဲ့ နိုင်ငံတော်ဟာ ဥရောပကုမ္ပဏီတစ်ခုကို ကိုယ့်နယ်မြေအတွင်း အလိုအလျောက်လွတ်လပ်စွာ လှုပ်ရှားခွင့်ပေးမယ့် အားနည်းနိုင်ငံမဟုတ်ဘူး။

တစ်ချိန်တည်းမှာပဲ ဒီလိုပဋိပက္ခတွေဟာ နောက်ပိုင်း မြန်မာ-ဗြိတိသျှဆက်ဆံရေးမှာ မယုံကြည်မှု အစောပိုင်းအလွှာတွေ ဖြစ်လာတယ်။

အလောင်းဘုရားက စစ်ရေးတင် တော်တာလား

မဟုတ်ဘူး။

သူ့အောင်မြင်မှုရဲ့ အဓိကအချက်က စစ်တပ်နဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးကို တစ်ပြိုင်နက် ချဲ့နိုင်တာ ဖြစ်တယ်။

တစ်နေရာကို သိမ်းပြီးနောက် ဒေသခံခေါင်းဆောင်ကို ကိုယ့်ဘက်ဆွဲရတယ်။ အခွန်နဲ့ လူအင်အားရရှိအောင် စီမံရတယ်။ သစ္စာမရှိသူကို အစားထိုးရတယ်။ နောက်စစ်ဆင်ရေးအတွက် ရိက္ခာနဲ့ စစ်သားစုရတယ်။

ဒါဟာ conquest တင်မဟုတ်ဘဲ state-building ဖြစ်တယ်။

တကယ်လို့ သူက စစ်တိုက်နိုင်ပေမယ့် သိမ်းထားတဲ့ဒေသက လူနဲ့အရင်းအမြစ်ကို နောက်ထပ်စစ်အင်အားအဖြစ် မပြောင်းနိုင်ခဲ့ရင် မုဆိုးဘိုကနေ ပဲခူးအထိ ဒီလောက်မြန်မြန် မရောက်နိုင်ဘူး။

ကြောက်ရွံ့မှုနဲ့ သစ္စာခံမှုကို အတူသုံးခဲ့သလား

အင်အားကြီးနိုင်ငံတည်ဆောက်မှုမှာ persuasion တစ်ခုတည်းနဲ့ မလုံလောက်ဘူး။

အလောင်းဘုရားဟာ သစ္စာခံလာတဲ့ ဒေသခံအာဏာရှင်တွေကို အသုံးချနိုင်သလို ဆန့်ကျင်သူတွေကို စစ်ရေးနဲ့ ပြင်းပြင်းထန်ထန် နှိမ်နင်းနိုင်တယ်။

ဒီနည်းက အမြန်အာဏာချဲ့ဖို့ ထိရောက်ပေမယ့် ရေရှည်မှာ မကျေနပ်မှုတွေကိုလည်း ဖန်တီးနိုင်တယ်။

အထူးသဖြင့် အောက်မြန်မာပြည်မှာ စစ်ပွဲနဲ့ နောက်ဆက်တွဲနှိမ်နင်းမှုတွေဟာ မွန်လူထုအတွက် နက်ရှိုင်းတဲ့ သမိုင်းမှတ်ဉာဏ် ဖြစ်လာတယ်။

ဒါကြောင့် အလောင်းဘုရားကို “နိုင်ငံပြန်လည်ပေါင်းစည်းသူ” လို့ မြင်တဲ့အမြင်နဲ့ “စစ်ရေးအနိုင်ယူသူ” လို့ မြင်တဲ့အမြင် နှစ်ခုလုံး သမိုင်းထဲမှာ ရှိနိုင်တယ်။

သူ့သားတွေက ဘာကြောင့် အရေးကြီးသလဲ

အလောင်းဘုရားရဲ့ အောင်မြင်မှုဟာ သူကွယ်လွန်တာနဲ့ ပျောက်သွားရင် မင်းဆက်တစ်ခုလို့ ခေါ်ဖို့ ခက်မယ်။

သူ့သားတွေဖြစ်တဲ့ နောင်တော်ကြီး၊ ဆင်ဖြူရှင်နဲ့ ဘိုးတော်ဘုရားတို့ခေတ်မှာ ကုန်းဘောင်နိုင်ငံ ဆက်လက်တည်ရှိပြီး နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးဖွဲ့စည်းမှု ဆက်ဖြစ်တယ်။

အထူးသဖြင့် ဆင်ဖြူရှင်လက်ထက်မှာ အယုဒ္ဓယကို သိမ်းယူခဲ့ပြီး တရုတ် Qing တပ်တွေရဲ့ ကျူးကျော်မှုတွေကို ခုခံနိုင်ခဲ့တယ်။

ဒါက အလောင်းဘုရားတည်ခဲ့တဲ့ စစ်ရေးနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးအခြေခံဟာ သူတစ်ယောက်တည်းရဲ့ charisma ပေါ်မှာသာ မတည်ခဲ့ကြောင်း အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ပြတယ်။

ဒါပေမယ့် နောက်ပိုင်းမင်းဆက်ရဲ့ ပြဿနာတွေကိုကြည့်ရင် အမြန်ချဲ့ထားတဲ့နိုင်ငံကို ရေရှည်တည်တံ့အောင် ပြုပြင်ဖို့ ပိုခက်တယ်ဆိုတာလည်း တွေ့ရတယ်။

၁၇၆၀ — အယုဒ္ဓယကို ဘာကြောင့် စစ်ဆင်ခဲ့သလဲ

အလောင်းဘုရားရဲ့ နောက်ဆုံးစစ်ဆင်ရေးက အယုဒ္ဓယဘက် ဖြစ်တယ်။

တနင်္သာရီနယ်မြေ၊ နယ်စပ်အာဏာနဲ့ ဒေသတွင်းနိုင်ငံရေးပြိုင်ဆိုင်မှုတွေက ပဋိပက္ခနောက်ခံထဲ ပါဝင်တယ်။

၁၇၆၀ ခုနှစ်မှာ မြန်မာတပ်တွေ အယုဒ္ဓယမြို့တော်အနီးအထိ ရောက်လာတယ်။

ဒါပေမယ့် မြို့ကို မသိမ်းနိုင်ခဲ့ဘူး။

အလောင်းဘုရားဟာ စစ်ဆင်ရေးအတွင်း ဖျားနာခြင်း သို့မဟုတ် ဒဏ်ရာရခြင်းနဲ့ ဆက်စပ်ပြီး ပြန်လည်ဆုတ်ခွာလာရင်း ကွယ်လွန်ခဲ့တယ်။ သူ့သေဆုံးရတဲ့ အတိအကျအကြောင်းရင်းကို မြန်မာနဲ့ အခြားရင်းမြစ်တွေမှာ မတူညီစွာ ဖော်ပြကြတယ်။

သူကွယ်လွန်ချိန်မှာ အသက် ၄၅ နှစ်ဝန်းကျင်သာ ရှိသေးတယ်။

ရှစ်နှစ်အတွင်း သူဘာလုပ်နိုင်ခဲ့သလဲ

၁၇၅၂ မှာ သူဟာ မုဆိုးဘိုဒေသခံခေါင်းဆောင်တစ်ယောက်ကနေ စတင်တယ်။

၁၇၅၃–၁၇၅၄ ဝန်းကျင်မှာ အထက်မြန်မာပြည်အများစုကို စုစည်းနိုင်လာတယ်။

၁၇၅၅ မှာ တောင်ဘက်ဆင်းပြီး ဒဂုံကို သိမ်းယူတယ်။

၁၇၅၇ မှာ ပဲခူးကျပြီး ဟံသာဝတီနိုင်ငံ အဆုံးသတ်တယ်။

နောက်ပိုင်း မဏိပူရနဲ့ နယ်စပ်ဒေသတွေကို စစ်ဆင်တယ်။

၁၇၆၀ မှာ အယုဒ္ဓယအထိ စစ်တပ်ရောက်တယ်။

ရှစ်နှစ်မပြည့်တဲ့ အချိန်အတွင်း ဒေသခံအာဏာတစ်ခုကနေ အရှေ့တောင်အာရှရဲ့ အရေးကြီးနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်လာတယ်။

ဒီအရှိန်ဟာ မြန်မာ့သမိုင်းမှာ ထူးခြားတယ်။

ဘာကြောင့် ဒီလောက်မြန်မြန် အောင်မြင်ခဲ့တာလဲ

အကြောင်းရင်းတစ်ခုတည်း မရှိဘူး။

ပထမ — အချိန်ကိုက်မှု။ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်ကျပြီး အာဏာလစ်ဟာမှု ဖြစ်နေတယ်။

ဒုတိယ — ဒေသခံကွန်ရက်။ အလောင်းဘုရားဟာ လူမှုအခြေခံမရှိတဲ့ အပြင်လူမဟုတ်ဘူး။ မုဆိုးဘိုနဲ့ အနီးပတ်ဝန်းကျင်မှာ လူတွေကို စုစည်းနိုင်တဲ့ အခြေခံရှိတယ်။

တတိယ — အစောပိုင်းအောင်ပွဲ။ စစ်နိုင်တာက သူ့နောက်ကို နောက်ထပ်လူတွေ ဝင်လာစေတယ်။

စတုတ္ထ — အရှိန်။ ရန်သူပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခွင့်မပေးဘဲ ဆက်တိုက်စစ်ဆင်တယ်။

ပဉ္စမ — နိုင်ငံရေးတရားဝင်မှု။ သူ့ကိုယ်သူ ပုန်ကန်ခေါင်းဆောင်အဖြစ်မထားဘဲ ဘုရင်နဲ့ မင်းဆက်တည်ထောင်သူအဖြစ် ပြောင်းလဲတယ်။

ဆဋ္ဌမ — သိမ်းယူထားတဲ့ အရင်းအမြစ်ကို နောက်ထပ်အင်အားအဖြစ် ပြောင်းနိုင်မှု။ နယ်မြေအသစ်က လူ၊ ရိက္ခာ၊ အခွန်နဲ့ စစ်သားကို နောက်စစ်ဆင်ရေးမှာ ပြန်အသုံးပြုတယ်။

သတ္တမ — ပြိုင်ဘက်ရဲ့ အားနည်းချက်။ ဟံသာဝတီဟာ အင်းဝကို သိမ်းနိုင်ပေမယ့် အထက်မြန်မာပြည်တစ်ခုလုံးကို တည်ငြိမ်စွာ မထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ဘူး။

ဒီအချက်တွေ ပေါင်းသွားတဲ့အခါ အလောင်းဘုရားရဲ့ အောင်မြင်မှုကို “ထူးခြားတဲ့လူတစ်ယောက်ရဲ့ စွမ်းအား” ထက် ပိုရှင်းလင်းစွာ မြင်နိုင်တယ်။

သူတည်ခဲ့တဲ့နိုင်ငံ ဘယ်လောက်ကြာခဲ့သလဲ

အလောင်းဘုရားက ၁၇၆၀ ခုနှစ်မှာ ကွယ်လွန်ပေမယ့် သူတည်ထောင်ခဲ့တဲ့ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်က ၁၈၈၅ ခုနှစ်အထိ ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့တယ်။

စုစုပေါင်း နှစ်ပေါင်း ၁၃၀ ကျော်နီးပါး မြန်မာနိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး မြန်မာ့သမိုင်းရဲ့ နောက်ဆုံးတော်ဝင်မင်းဆက် ဖြစ်လာတယ်။

အလောင်းဘုရားက သူ့ဘဝအတွင်း နိုင်ငံတော်အဖွဲ့အစည်းအားလုံးကို ပြီးပြည့်စုံအောင် တည်ဆောက်ခဲ့တာ မဟုတ်ဘူး။ သူ့နောက်ဆက်ခံသူတွေက ဆက်လက်ချဲ့ထွင်၊ ပြုပြင်ပြီး တခါတရံ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့ရတယ်။

ဒါပေမယ့် မင်းဆက်ရဲ့ အခြေခံနိုင်ငံရေးအာဏာကို သူက ဖန်တီးခဲ့တယ်။

အလောင်းဘုရားဆီက သမိုင်းက ဘာသင်ပေးသလဲ

နိုင်ငံတော်တစ်ခု အင်အားကြီးလာဖို့ အရင်းအမြစ်အများကြီးနဲ့ စတင်ရမယ်လို့ မဆိုလိုဘူး။

တခါတရံ အာဏာဟောင်းပြိုကျတဲ့အချိန်မှာ လူတွေလိုအပ်တာက အင်အားအကြီးဆုံးလူမဟုတ်ဘဲ အခြေအနေကို အမြန်ဆုံးနားလည်ပြီး လူတွေကို တစ်ခုတည်းသောရည်ရွယ်ချက်အောက် စုစည်းနိုင်သူ ဖြစ်တယ်။

ဒါပေမယ့် အလောင်းဘုရားရဲ့ သမိုင်းမှာ အခြားသင်ခန်းစာတစ်ခုလည်း ရှိတယ်။

အမြန်တည်ဆောက်တဲ့နိုင်ငံဟာ စစ်ရေးအောင်ပွဲနဲ့ပဲ တည်တံ့မနေဘူး။ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး၊ နယ်စပ်ဆက်ဆံရေးနဲ့ နောက်ဆက်ခံမှုစနစ်ကိုပါ ခိုင်မာအောင်လုပ်ရတယ်။

အလောင်းဘုရားက စတင်ခဲ့တဲ့ ကုန်းဘောင်နိုင်ငံဟာ သူ့နောက်ဆက်ခံသူတွေလက်ထက်မှာ ပိုကျယ်လာခဲ့သလို နောက်ဆုံးမှာ ဗြိတိသျှအင်ပါယာနဲ့ ထိပ်တိုက်တွေ့ပြီး ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့တယ်။

ဒါကြောင့် သူ့ဘဝကို “စစ်နိုင်တဲ့ဘုရင်” ဆိုတာတစ်ခုတည်းနဲ့ သတ်မှတ်ရင် မလုံလောက်ဘူး။

၁၇၅၂ မှာ မင်းဆက်ပျက်နေတဲ့ နိုင်ငံတစ်ခုရဲ့ အာဏာလစ်ဟာမှုထဲကနေ လူ၊ ရိက္ခာ၊ ဒေသခံကွန်ရက်နဲ့ အောင်ပွဲတွေကို တစ်ဆင့်ပြီးတစ်ဆင့် စုစည်းပြီး မင်းဆက်အသစ်တစ်ခု ဖန်တီးနိုင်ခဲ့တဲ့ state-builder တစ်ယောက်အဖြစ် မြင်ရင် ပိုပြည့်စုံတယ်။

မုဆိုးဘိုရွာကနေ စတင်ခဲ့တဲ့ အဲဒီအာဏာဟာ နောက်ဆုံးမှာ မြန်မာ့နောက်ဆုံးတော်ဝင်မင်းဆက် ဖြစ်လာခဲ့တယ်။

အဲဒါက အလောင်းဘုရားရဲ့ အကြီးဆုံးအောင်မြင်မှု ဖြစ်တယ်။

အဓိကရင်းမြစ်များ

• မဟာရာဇဝင်နှင့် မှန်နန်းမဟာရာဇဝင်တော်ကြီးတို့ရှိ အလောင်းဘုရားနှင့် ကုန်းဘောင်အစောပိုင်းမှတ်တမ်းများ
• ကုန်းဘောင်ခေတ် တော်ဝင်အမိန့်များနှင့် အလောင်းဘုရား၏ နိုင်ငံခြားဆက်သွယ်ရေးစာတမ်းများ
• ၁၈ ရာစု ဟံသာဝတီ၊ အထက်မြန်မာပြည်နှင့် မဏိပူရဆိုင်ရာ ဒေသတွင်းမှတ်တမ်းများ
• British East India Company မှတ်တမ်းများနှင့် နေဂရိတ်၊ သန်လျင်၊ ကုန်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ ခေတ်ပြိုင်ဥရောပမှတ်တမ်းများ
• ကုန်းဘောင်နိုင်ငံတည်ထောင်မှု၊ ၁၈ ရာစု အရှေ့တောင်အာရှစစ်ရေးနှင့် state formation ဆိုင်ရာ ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသနများ

Editor’s Note: အလောင်းဘုရားခေတ်စစ်ပွဲများကို နောက်ပိုင်းခေတ်၏ လူမျိုးနိုင်ငံတော်အယူအဆဖြင့် တိုက်ရိုက်မဖတ်သင့်ပါ။ ဟံသာဝတီနှင့် ကုန်းဘောင်ပဋိပက္ခတွင် မင်းဆက်နိုင်ငံရေး၊ ဒေသခံသစ္စာခံမှု၊ လူမျိုးရေးနှင့် စီးပွားရေးအကျိုးစီးပွားများ ရောယှက်နေသည်။ အလောင်းဘုရား၏ ၁၇၆၀ ခုနှစ်သေဆုံးရသည့် အတိအကျအကြောင်းရင်းမှာ ရင်းမြစ်ကွဲလွဲမှုရှိသောကြောင့် အတည်ပြုမထားသည့် ဇာတ်ကြောင်းတစ်မျိုးတည်းအဖြစ် မဖော်ပြထားပါ။