အနော်ရထာမင်းဟာ တကယ်ပဲ ပုဂံနိုင်ငံကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သူလား — ရာဇဝင်နှင့် အထောက်အထားကြားက အမှန်တရား

ပုဂံသမိုင်းကို ပြောရင် အနော်ရထာမင်းနာမည်ကို ရှောင်လို့မရဘူး။ မြန်မာ့သမိုင်းစာအုပ်တွေ၊ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းတွေနဲ့ လူထုအမှတ်တရထဲမှာ သူဟာ ပုဂံနိုင်ငံကို အင်အားကြီးစေခဲ့တဲ့ မင်း၊ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို အားပေးခဲ့တဲ့ မင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံတည်ထောင်ရေးရဲ့ အစပြုသူတစ်ဦးလို သတ်မှတ်ခံထားရတယ်။

ဒါပေမယ့် မေးခွန်းတစ်ခု ရှိတယ်။

အနော်ရထာမင်းမတိုင်မီ ပုဂံဟာ မရှိသေးဘူးလား။ သူနန်းတက်မှပဲ ပုဂံနိုင်ငံ စတင်ပေါ်လာတာလား။

သမိုင်းပညာရှင်နဲ့ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်တွေရဲ့ အထောက်အထားတွေကို ကြည့်လိုက်ရင် အဖြေက “မဟုတ်ဘူး” လို့ပဲ ပြောရမယ်။

အနော်ရထာမင်းဟာ ပုဂံကို စတင်ဖန်တီးခဲ့သူမဟုတ်ဘဲ ရှိနှင့်ပြီးသား နိုင်ငံရေးဗဟိုချက်တစ်ခုကို အင်အားကြီး ဒေသဆိုင်ရာနိုင်ငံတော်အဖြစ် ပြောင်းလဲစေခဲ့သူ လို့ ပြောတာ ပိုနီးစပ်တယ်။

အနော်ရထာမင်းမတိုင်မီ ပုဂံရှိနေပြီးသား

ပုဂံကို ရာဇဝင်ထဲမှာ အလွန်ရှေးကျတဲ့ ကာလတွေဆီ ပြန်ဆွဲထားတဲ့ ဒဏ္ဍာရီဆန်တဲ့ အစပြုရက်စွဲတွေ ရှိတယ်။ ဒါပေမယ့် ယနေ့ခေတ် သမိုင်းလေ့လာမှုမှာ အဲဒီရက်စွဲတွေကို တိုက်ရိုက်အတည်ပြုထားတဲ့ ရှေးဟောင်းသုတေသနအထောက်အထား မလုံလောက်သေးဘူး။

သို့သော် ပုဂံဒေသမှာ အနော်ရထာမင်းမတိုင်မီ လူနေမှု၊ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံနဲ့ ဒေသဆိုင်ရာအုပ်ချုပ်မှုရှိနေခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနိုင်တဲ့ အထောက်အထားတွေ ရှိတယ်။ Cambridge University Press ထုတ်ဝေထားတဲ့ Bagan and the World စာအုပ်ထဲက ရှေးဟောင်းသုတေသနလေ့လာချက်တွေမှာလည်း ပုဂံနဲ့ အနီးဝန်းကျင်ဒေသတွေမှာ ပျူခေတ်နောက်ဆုံးပိုင်းကနေ ပုဂံအစောပိုင်းကာလအထိ ဆက်စပ်နေတဲ့ အခြေချနေထိုင်မှုအထောက်အထားတွေကို ဖော်ပြထားတယ်။

အဲဒါကြောင့် အနော်ရထာမင်းနန်းတက်တဲ့ ၁၁ ရာစုအလယ်ပိုင်းမတိုင်မီကတည်းက ပုဂံဟာ ရုတ်တရက် မပေါ်လာခဲ့ဘဲ ရှည်လျားတဲ့ လူမှုနဲ့ နိုင်ငံရေးဖွံ့ဖြိုးမှုနောက်ခံတစ်ခု ရှိခဲ့တယ်လို့ မြင်နိုင်တယ်။

ဒါဆို အနော်ရထာမင်းက ဘာကို ပြောင်းလဲခဲ့တာလဲ

အနော်ရထာမင်းဟာ ခန့်မှန်းအားဖြင့် အေဒီ ၁၀၄၄ ခုနှစ်ကနေ ၁၀၇၇ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့တယ်လို့ သမိုင်းလေ့လာချက်တွေက အများအားဖြင့် သတ်မှတ်ကြတယ်။ သူ့နန်းစံကာလမှာ ပုဂံဟာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအလယ်ပိုင်းက ဒေသဆိုင်ရာအာဏာတစ်ခုအဖြစ်ကနေ ပိုမိုကျယ်ပြန့်တဲ့ နိုင်ငံရေးဗဟိုချက်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့တယ်။

UNESCO က ပုဂံကို ၁၁ ရာစုကနေ ၁၃ ရာစုအတွင်း ဒေသဆိုင်ရာအင်ပါယာတစ်ခုရဲ့ မြို့တော်အဖြစ် ဖော်ပြထားပြီး ဒီကာလမှာ ပုဂံအုပ်ချုပ်သူတွေဟာ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကို ထိန်းချုပ်နိုင်လာကာ သူတို့ရဲ့ သြဇာကို ကျယ်ပြန့်တဲ့ဒေသအထိ ဖြန့်ချိနိုင်ခဲ့ကြောင်း ရေးထားတယ်။

အနော်ရထာမင်းရဲ့ အရေးပါမှုက ဒီပြောင်းလဲမှုကို အရှိန်မြှင့်ခဲ့တဲ့ အချက်တွေမှာ တွေ့ရတယ်။

ပထမဆုံးက စိုက်ပျိုးရေးနဲ့ ရေစီမံခန့်ခွဲမှု ဖြစ်တယ်။

ကျောက်ဆည်ဒေသဟာ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းမှာ ဆန်စပါးထုတ်လုပ်နိုင်တဲ့ အရေးကြီးဒေသတစ်ခုဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်းပုဂံနိုင်ငံရဲ့ အစားအစာနဲ့ စီးပွားရေးအခြေခံကို အားဖြည့်ပေးခဲ့တယ်။ Cambridge သုတေသနတွေက အနော်ရထာမင်းကာလနဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ ကျောက်ဆည်ရေသွင်းစနစ်နဲ့ ခရိုင်အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ ရိုးရာမှတ်တမ်းတွေကို ရှေးဟောင်းသုတေသနအထောက်အထားတချို့က ထောက်ခံပေးနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားတယ်။

ဒုတိယက မြစ်ကြောင်းနဲ့ ကုန်သွယ်ရေး ဖြစ်တယ်။

ပုဂံဟာ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ပေါ်မှာ တည်ရှိတာကြောင့် မြောက်ဘက်၊ တောင်ဘက်နဲ့ အလယ်ပိုင်းဒေသတွေကို ဆက်သွယ်ဖို့ အလွန်ကောင်းတဲ့ နေရာဖြစ်တယ်။ နိုင်ငံရေးအာဏာက မြစ်ကြောင်းထိန်းချုပ်နိုင်လာတဲ့အခါ ကုန်စည်၊ လူအင်အားနဲ့ သတင်းအချက်အလက် စီးဆင်းမှုကိုပါ ထိန်းချုပ်နိုင်လာတယ်။

တတိယက ဘာသာရေးနဲ့ နိုင်ငံရေးတရားဝင်မှု ဖြစ်တယ်။

အနော်ရထာနဲ့ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ

မြန်မာ့ရာဇဝင်ထဲမှာ အနော်ရထာမင်းကို ရှင်အရဟံနဲ့ တွေ့ဆုံပြီး ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို အားပေးသူအဖြစ် ဖော်ပြထားတယ်။ ထို့အပြင် သထုံကို ချီတက်ပြီး ပိဋကတ်တော်များ၊ ရဟန်းသံဃာများနဲ့ အနုပညာရှင်များကို ပုဂံသို့ ယူဆောင်လာခဲ့တယ်ဆိုတဲ့ ရာဇဝင်ဇာတ်ကြောင်းကလည်း လူသိများတယ်။

ဒါပေမယ့် ဒီနေရာမှာ သမိုင်းပညာနဲ့ ရာဇဝင်ကို ခွဲကြည့်ရမယ်။

အနော်ရထာခေတ်နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ ဖြစ်ရပ်အများစုကို အသေးစိတ်ဖော်ပြထားတဲ့ မြန်မာရာဇဝင်တွေဟာ ဖြစ်ရပ်တွေဖြစ်ပြီး ရာစုနှစ်များစွာကြာမှ ရေးသားစုစည်းခဲ့တာဖြစ်တယ်။ အဲဒါကြောင့် ရာဇဝင်ထဲက အဖြစ်အပျက်တိုင်းကို ခေတ်ပြိုင်မှတ်တမ်းလို တိုက်ရိုက်သုံးလို့ မရဘူး။

Cambridge ရဲ့ ပုဂံလေ့လာမှုတစ်ခုမှာလည်း အနော်ရထာရဲ့ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ခရီးစဉ်တွေ၊ ပိဋကတ်နဲ့ ဗုဒ္ဓဓာတ်တော် ရယူမှုဇာတ်ကြောင်းတွေဟာ မြန်မာရာဇဝင်သာမက ထိုင်းနဲ့ သီရိလင်္ကာ ရာဇဝင်အချို့ထဲမှာပါ ထင်ဟပ်နေကြောင်း ဖော်ပြထားတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီစာပေဇာတ်ကြောင်းတွေကို ကျောက်စာနဲ့ ရှေးဟောင်းသုတေသနအထောက်အထားနဲ့ တိုက်စစ်ပြီးမှ သမိုင်းဆိုင်ရာ အလေးချိန်သတ်မှတ်ရတယ်။

ဆိုလိုတာက —

အနော်ရထာမင်းက ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို အားပေးခဲ့တာကို လုံးဝပယ်ချစရာမရှိပေမယ့် “ပုဂံမှာ ထေရဝါဒဟာ သူမတိုင်မီ လုံးဝမရှိဘူး” လို့ ပြောတာလည်း ရိုးရှင်းလွန်းတယ်။

ပုဂံနဲ့ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းဟာ အနော်ရထာမင်းမတိုင်မီကတည်းက အိန္ဒိယ၊ သီရိလင်္ကာနဲ့ အရှေ့တောင်အာရှဘာသာရေးကွန်ရက်တွေနဲ့ ဆက်သွယ်မှုရှိခဲ့နိုင်ကြောင်း အနုပညာ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာပစ္စည်းနဲ့ ရှေးဟောင်းအထောက်အထားတွေက ညွှန်ပြတယ်။

“ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်” ဆိုတာ ဘာကိုဆိုလိုတာလဲ

အနော်ရထာမင်းကို “ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်သူ” လို့ မကြာခဏ ခေါ်ကြတယ်။ ဒီစကားဟာ နိုင်ငံရေးသမိုင်းကို ရိုးရှင်းစွာ ရှင်းပြဖို့ အသုံးဝင်ပေမယ့် ယနေ့ခေတ်နိုင်ငံတော်အယူအဆကို ၁၁ ရာစုအပေါ် ပြန်တင်မိရင် မှားနိုင်တယ်။

အဲဒီခေတ်မှာ ယနေ့လို တိကျတဲ့ နိုင်ငံနယ်နိမိတ်၊ တစ်မျိုးတည်းသော နိုင်ငံသားစနစ်နဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ် မရှိခဲ့ဘူး။ အာဏာဟာ ဗဟိုမြို့တော်ကနေ အဝေးသွားလေလေ ပိုလျော့လာပြီး ဒေသခံအုပ်ချုပ်သူတွေ၊ မင်းငယ်တွေ၊ ခရိုင်ဗဟိုတွေက ကိုယ်ပိုင်အာဏာအတိုင်းအတာတစ်ခု ရှိနေခဲ့ကြတယ်။

ဒါကြောင့် “အနော်ရထာက မြန်မာနိုင်ငံကို ယနေ့ပုံစံအတိုင်း စတင်တည်ထောင်ခဲ့တယ်” ဆိုတာထက် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနဲ့ အနီးဝန်းကျင်ဒေသများစွာကို ပုဂံဗဟိုအာဏာအောက် ပေါင်းစည်းနိုင်တဲ့ ပထမဆုံးအင်အားကြီး နိုင်ငံရေးစနစ်ကို တည်ငြိမ်အောင်လုပ်ခဲ့သူ လို့ ပြောတာ ပိုသင့်တော်တယ်။

Cambridge ရဲ့ မြန်မာနိုင်ငံရေးသမိုင်းအကျဉ်းချုပ်တစ်ခုမှာလည်း အနော်ရထာမင်းလက်ထက်ကို မြန်မာဒေသအများအပြား ပထမဆုံးအကြိမ် နိုင်ငံရေးအရ ပေါင်းစည်းလာတဲ့ အရေးကြီးကာလအဖြစ် ဖော်ပြထားတယ်။

ကျောက်စာမှာ အနော်ရထာနာမည် ရှိသလား

ရှိတယ်။

အနော်ရထာကို ရာဇဝင်ထဲက လူတစ်ယောက်တင်မဟုတ်ကြောင်း သက်သေပြတဲ့ အရေးကြီးအချက်တစ်ခုက သူ့နာမည်နဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ အစောပိုင်းကျောက်စာ၊ ဗုဒ္ဓရုပ်ပုံနဲ့ terra-cotta votive tablet အထောက်အထားတွေ ဖြစ်တယ်။ သုတေသနစာတမ်းတွေမှာ Aniruddha သို့မဟုတ် Anuruddha လို့ ရေးသားထားတဲ့ မင်းအမည်ပုံစံတွေကို အစောပိုင်းပုဂံအထောက်အထားတွေနဲ့ ဆက်စပ်ဖော်ပြထားတယ်။

ဒီအချက်က အနော်ရထာဟာ ရာဇဝင်ရေးဆရာတွေ နောက်ပိုင်းဖန်တီးထားတဲ့ ဒဏ္ဍာရီမင်းမဟုတ်ဘဲ သမိုင်းအရ တကယ်ရှိခဲ့တဲ့ ၁၁ ရာစုအုပ်ချုပ်သူဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာစေတယ်။

ဒါပေမယ့် သူ့ဘဝအကြောင်း ရာဇဝင်ထဲမှာ ဖော်ပြထားသမျှ အသေးစိတ်အားလုံးကို တစ်ခုချင်းစီ အတည်ပြုနိုင်ပြီလို့တော့ မဆိုလိုဘူး။

သမိုင်းပညာမှာ လူတစ်ယောက် “တကယ်ရှိခဲ့တယ်” ဆိုတာနဲ့ သူ့အကြောင်း ပြောထားတဲ့ ဇာတ်ကြောင်းအားလုံး “တကယ်ဖြစ်ခဲ့တယ်” ဆိုတာဟာ အရာနှစ်ခု ဖြစ်တယ်။

အနော်ရထာမင်းမရှိရင် ပုဂံ အင်အားကြီးလာမလား

ဒီမေးခွန်းကို သမိုင်းက တိတိကျကျ မဖြေနိုင်ဘူး။

ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ သမိုင်းမှာ “မဖြစ်ခဲ့တဲ့အရာ” ကို စမ်းသပ်လို့မရဘူး။

ဒါပေမယ့် ပုဂံတက်လာဖို့ လိုအပ်တဲ့ အခြေခံအချက်တွေ — ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း၊ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးဒေသ၊ ပျူယဉ်ကျေးမှုနောက်ခံ၊ ဒေသတွင်းကုန်သွယ်ရေးနဲ့ အစောပိုင်းအခြေချနေထိုင်မှု — တို့ဟာ အနော်ရထာမင်းမတိုင်မီကတည်းက ရှိနေခဲ့ကြတယ်။

အနော်ရထာရဲ့ အရေးပါမှုက အဲဒီရှိပြီးသား အခြေခံတွေကို နိုင်ငံရေးအာဏာတစ်ခုအောက်မှာ ပိုမိုအားကောင်းစွာ စုစည်းပေးနိုင်ခဲ့တာ ဖြစ်နိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် သူ့ကို “ပုဂံကို အစကနေ ဖန်တီးခဲ့သူ” လို့ ခေါ်တာထက် “ပုဂံကို အင်ပါယာအဆင့် ရောက်အောင် ပြောင်းလဲပေးခဲ့တဲ့ အရေးကြီးဆုံးမင်းတစ်ပါး” လို့ ခေါ်တာ ပိုတိကျတယ်။

ရာဇဝင်နဲ့ သမိုင်း ဘာကွာသလဲ

ဒီဆောင်းပါးရဲ့ အရေးကြီးဆုံးအချက်က အနော်ရထာမင်းတစ်ယောက်တည်းအကြောင်း မဟုတ်ဘူး။

မြန်မာ့သမိုင်းကို ဘယ်လိုဖတ်သင့်သလဲဆိုတာပါ။

ရာဇဝင်ဟာ အလွန်တန်ဖိုးရှိတယ်။ မင်းဆက်အစဉ်၊ လူမှုအမှတ်တရ၊ နိုင်ငံရေးအယူအဆ၊ ဘာသာရေးယုံကြည်မှုနဲ့ လူတွေ ဘယ်လိုသမိုင်းကို မှတ်မိခဲ့ကြသလဲဆိုတာကို ရာဇဝင်တွေက သိမ်းဆည်းပေးထားတယ်။

ဒါပေမယ့် သမိုင်းပညာရှင်က ရာဇဝင်ကို ကျောက်စာ၊ ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံ၊ ရေဒီယိုကာဗွန်ရက်စွဲ၊ ဒင်္ဂါး၊ မြေအလွှာနဲ့ နိုင်ငံခြားမှတ်တမ်းတွေနဲ့ ပြန်တိုက်စစ်ရတယ်။

တစ်နေရာမှာ ရာဇဝင်နဲ့ အထောက်အထားကိုက်ညီနိုင်တယ်။ တစ်နေရာမှာ မကိုက်ညီနိုင်ဘူး။ တစ်နေရာမှာတော့ အခုထိ အဖြေမရှိသေးဘူး။

ဒါဟာ သမိုင်းကို ပိုစိတ်ဝင်စားစရာကောင်းစေတဲ့ အချက်ပဲ။

အနော်ရထာရဲ့ အမှန်တကယ် အမွေအနှစ်

ယနေ့ ပုဂံမြေပြင်ကို ကြည့်လိုက်ရင် အနော်ရထာမင်းနန်းစံပြီးနောက် ရာစုနှစ်နှစ်ခုကျော်အတွင်း ပုဂံဟာ အရှေ့တောင်အာရှရဲ့ အရေးကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာနဲ့ နိုင်ငံရေးဗဟိုချက်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့တာကို မြင်ရတယ်။

UNESCO ကလည်း ပုဂံရဲ့ အထွတ်အထိပ်ကာလကို ၁၁ ရာစုကနေ ၁၃ ရာစုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး ဘုရင်ကို အဓိကဒါယကာအဖြစ် အသုံးပြုတဲ့ ဘာသာရေး၊ နိုင်ငံရေးနဲ့ စီးပွားရေးစနစ်ဟာ ပုဂံနိုင်ငံရဲ့ အင်အားတည်ဆောက်မှုမှာ အဓိကအခန်းကဏ္ဍက ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားတယ်။

အနော်ရထာမင်းဟာ ဒီအရာအားလုံးကို တစ်ယောက်တည်း ဖန်တီးခဲ့တာ မဟုတ်ဘူး။ သူ့မတိုင်မီ လူ့အဖွဲ့အစည်း၊ ပျူအမွေအနှစ်၊ ဒေသဆိုင်ရာခေါင်းဆောင်တွေ၊ လယ်သမားတွေ၊ ကုန်သည်တွေ၊ ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းတွေနဲ့ နောက်ပိုင်းပုဂံမင်းတွေ အားလုံး ပါဝင်ခဲ့ကြတယ်။

ဒါပေမယ့် အဲဒီရှည်လျားတဲ့ ပြောင်းလဲမှုအလယ်မှာ အနော်ရထာမင်းနန်းစံကာလဟာ ပုဂံကို ဒေသဆိုင်ရာမြို့တစ်မြို့ကနေ အင်အားကြီးနိုင်ငံတော်တစ်ခုဆီ လှည့်ပြောင်းပေးခဲ့တဲ့ အရေးကြီးဆုံးအခန်းတစ်ခန်း ဖြစ်နေတယ်။

အဲဒါကြောင့် မေးခွန်းရဲ့ အဖြေက —

အနော်ရထာမင်းဟာ ပုဂံကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သူလို့ တိတိကျကျ မဆိုနိုင်ပေမယ့် ပုဂံနိုင်ငံကို သမိုင်းထဲမှာ အင်အားကြီးစွာ ပေါ်ထွက်လာစေခဲ့တဲ့ အရေးအကြီးဆုံး အုပ်ချုပ်သူတစ်ပါးဆိုတာတော့ ခိုင်ခိုင်မာမာ ပြောနိုင်တယ်။

ကိုးကားထားသည့် အဓိကရင်းမြစ်များ

• UNESCO World Heritage Centre — Bagan
• UNESCO Bagan World Heritage Nomination Documents
• Bagan and the World: Early Myanmar and Its Global Connections, Cambridge University Press / ISEAS–Yusof Ishak Institute
• Cambridge Core — Water Management in the Urban Cultural Heritage of Myanmar
• Bulletin of the School of Oriental and African Studies — အနော်ရထာ/Aniruddha ဆိုင်ရာ ကျောက်စာနှင့် ရှေးဟောင်းအထောက်အထားများ