သီပေါမင်း ဘယ်လိုထီးနန်းဆုံးရှုံးခဲ့သလဲ

၁၈၈၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလနှောင်းပိုင်း။ မန္တလေးနန်းတော်ရဲ့ တံခါးတွေ ရှိနေသေးတယ်။ ရွှေရောင်နန်းဆောင်တွေ ရှိနေသေးတယ်။ သီပေါမင်းလည်း အသက်ရှင်နေသေးတယ်။ ဒါပေမယ့် ရာစုနှစ်များစွာ ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့တဲ့ မြန်မာဘုရင်စနစ်ကတော့ ရက်ပိုင်းအတွင်း အဆုံးသတ်တော့မယ့်အချိန် ရောက်နေပြီ။

လူအများသိတဲ့ပုံရိပ်က ရိုးရှင်းတယ်။ အင်္ဂလိပ်စစ်တပ် မန္တလေးရောက်လာတယ်။ သီပေါမင်း လက်နက်ချတယ်။ နန်းတော်က ထွက်ရတယ်။ အိန္ဒိယကို ပို့ခံရတယ်။

ဒါပေမယ့် ဒီအဆုံးသတ်ဟာ ရုတ်တရက်ဖြစ်လာတာ မဟုတ်ဘူး။

သီပေါမင်းထီးနန်းဆုံးရှုံးတဲ့အကြောင်းကို နားလည်ချင်ရင် ၁၈၈၅ ခုနှစ်ကိုပဲ မကြည့်ရဘူး။ အနည်းဆုံး နှစ်ပေါင်းခြောက်ဆယ်ကျော် နောက်ပြန်ကြည့်ရတယ်။ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲနှစ်ကြိမ်၊ နယ်မြေဆုံးရှုံးမှု၊ ကုန်သွယ်ရေးအကျိုးစီးပွား၊ ပြင်သစ်နဲ့ ဆက်ဆံရေး၊ Bombay Burmah Trading Corporation အငြင်းပွားမှုနဲ့ ဗြိတိသျှအင်ပါယာရဲ့ ဒေသတွင်းမဟာဗျူဟာအားလုံးက မန္တလေးနန်းတော်ရဲ့ နောက်ဆုံးနေ့တွေဆီ ဦးတည်နေခဲ့တယ်။

သီပေါမင်း နန်းတက်ချိန်မှာ နိုင်ငံက အရင်လို မဟုတ်တော့ဘူး

သီပေါမင်းဟာ ၁၈၇၈ ခုနှစ်မှာ မင်းတုန်းမင်း ကွယ်လွန်ပြီးနောက် နန်းတက်ခဲ့တယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ သူဟာ အပြည့်အဝလွတ်လပ်ပြီး အင်အားကြီးတဲ့ ကုန်းဘောင်နိုင်ငံကို အမွေဆက်ခံရတာ မဟုတ်ဘူး။

ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ ၁၈၂၄–၁၈၂၆ အပြီးမှာ ရခိုင်နဲ့ တနင်္သာရီအပါအဝင် နယ်မြေများ ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီးသား။ ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ ၁၈၅၂ အပြီးမှာ ပဲခူးနဲ့ အောက်မြန်မာပြည်ဒေသများကို ဗြိတိသျှက သိမ်းယူခဲ့တယ်။

ရန်ကုန်လို အရေးကြီးဆိပ်ကမ်းနဲ့ ပင်လယ်ထွက်ပေါက်အများစုကို ဆုံးရှုံးသွားတဲ့အတွက် ကုန်းဘောင်နိုင်ငံဟာ အထက်မြန်မာပြည်ကို အခြေခံတဲ့ ကုန်းတွင်းနိုင်ငံတစ်ခုနီးပါး ဖြစ်လာခဲ့တယ်။

မင်းတုန်းမင်းဟာ ဒီအခြေအနေထဲမှာ နိုင်ငံကို ခေတ်မီအောင်လုပ်ဖို့ ကြိုးစားခဲ့တယ်။ စက်ရုံတွေ၊ ငွေဒင်္ဂါးထုတ်လုပ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု၊ နိုင်ငံခြားသံတမန်ဆက်ဆံရေးတွေကို တိုးချဲ့ခဲ့တယ်။ မန္တလေးမြို့တော်ကိုလည်း တည်ခဲ့တယ်။

သီပေါမင်း နန်းတက်တဲ့အခါ အဲဒီနိုင်ငံကို ဆက်ထိန်းရမယ့်အပြင် တောင်ဘက်မှာ ဗြိတိသျှအင်ပါယာနဲ့ တိုက်ရိုက်နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေပြီ။

နန်းတက်စမှာ ဖြစ်ခဲ့တဲ့ သွေးထွက်သံယိုမှု

သီပေါမင်းနန်းတက်ခြင်းကို ပြောရင် တော်ဝင်မိသားစုဝင်အများအပြား သတ်ဖြတ်ခံရတဲ့ဖြစ်ရပ်ကို မချန်ထားနိုင်ဘူး။

မင်းတုန်းမင်းမှာ သားသမီးများစွာရှိပြီး ထီးနန်းဆက်ခံခွင့်ရှိနိုင်တဲ့ မင်းသားများလည်း များတယ်။ သီပေါနန်းတက်ပြီး မကြာမီ ၁၈၇၉ ခုနှစ်အစပိုင်းမှာ မင်းသား၊ မင်းသမီးနဲ့ တော်ဝင်ဆွေမျိုးအများအပြား ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရတယ်။

ဒီဖြစ်ရပ်မှာ ဘယ်သူက အမိန့်ပေးခဲ့သလဲ၊ သီပေါမင်းကိုယ်တိုင် ဘယ်လောက်အထိ တိုက်ရိုက်တာဝန်ရှိသလဲဆိုတာ သမိုင်းလေ့လာချက်တွေမှာ အမြင်ကွဲပြားမှုရှိတယ်။ စုဖုရားလတ်နဲ့ သူမရဲ့မိခင် ဆင်ဖြူမရှင်တို့ရဲ့ သြဇာကို အများကြီးဖော်ပြတဲ့ ကိုလိုနီခေတ်မှတ်တမ်းတွေရှိပေမယ့် အဲဒီမှတ်တမ်းတွေမှာလည်း နိုင်ငံရေးရည်ရွယ်ချက်နဲ့ အမျိုးသမီးအာဏာအပေါ် အနောက်တိုင်းအမြင်များ ရောနှောနေနိုင်တာကို ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်တွေ သတိပေးကြတယ်။

ဘယ်လိုပဲဖြစ်ဖြစ် ဒီသတ်ဖြတ်မှုက ဗြိတိသျှသတင်းစာနဲ့ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးအတွက် သီပေါအစိုးရကို “ရက်စက်တဲ့ အရှေ့တိုင်းအာဏာရှင်” အဖြစ် ပုံဖော်ဖို့ အသုံးဝင်သွားတယ်။

နောက်ပိုင်း စစ်ရေးဝင်ရောက်မှုကို လူထုရှေ့မှာ တရားမျှတအောင် ပြောဆိုရာမှာလည်း ဒီပုံရိပ်က အခန်းကဏ္ဍတစ်ခု ပါဝင်လာတယ်။

အထက်မြန်မာပြည်ကို ဗြိတိသျှ ဘာကြောင့်လိုချင်တာလဲ

၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှာ ဗြိတိသျှအင်ပါယာဟာ အိန္ဒိယကို အုပ်ချုပ်နေပြီး မြန်မာအောက်ပိုင်းကိုလည်း ထိန်းချုပ်ထားတယ်။ အထက်မြန်မာပြည်ဟာ သူတို့အတွက် အကြောင်းပြချက်တစ်ခုတည်းကြောင့် အရေးကြီးတာ မဟုတ်ဘူး။

ပထမက ကုန်သွယ်ရေး။ အထက်မြန်မာပြည်မှာ သစ်တော၊ ကျွန်းသစ်နဲ့ သဘာဝအရင်းအမြစ်တွေ ရှိတယ်။ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းက တရုတ်အနောက်တောင်ပိုင်းနဲ့ ကုန်သွယ်ရေးဆက်သွယ်နိုင်မယ့် လမ်းကြောင်းတစ်ခုလို့လည်း ဗြိတိသျှကုန်သည်တွေ မျှော်လင့်ခဲ့ကြတယ်။

ဒုတိယက လုံခြုံရေးနဲ့ အင်ပါယာပြိုင်ဆိုင်မှု။

အထူးသဖြင့် ပြင်သစ်ဟာ အင်ဒိုချိုင်းနားဘက်မှာ အင်အားချဲ့ထွင်နေတယ်။ မန္တလေးအစိုးရက ပြင်သစ်နဲ့ ပိုနီးကပ်လာတာကို ဗြိတိသျှက မကြိုက်ဘူး။

သီပေါမင်းအစိုးရအတွက်တော့ ဗြိတိသျှတစ်နိုင်ငံတည်းအပေါ် မှီခိုမနေဖို့ ပြင်သစ်လို ဥရောပအင်အားကြီးနိုင်ငံနဲ့ ဆက်ဆံရေးတည်ဆောက်ခြင်းဟာ သဘာဝကျတဲ့ နိုင်ငံခြားရေးမဟာဗျူဟာတစ်ခု ဖြစ်တယ်။

ဒါပေမယ့် ဗြိတိသျှအမြင်ကနေကြည့်ရင် ပြင်သစ်သြဇာ အထက်မြန်မာပြည်ထဲ ဝင်လာခြင်းဟာ သူတို့အုပ်ချုပ်နေတဲ့ အိန္ဒိယအင်ပါယာရဲ့ အရှေ့ဘက်နယ်စပ်အတွက် အန္တရာယ်ဖြစ်လာနိုင်တယ်။

Bombay Burmah ကိစ္စက စစ်ပွဲကို မီးညှိခဲ့တယ်

၁၈၈၅ ခုနှစ်မှာ အရေးကြီးတဲ့ အငြင်းပွားမှုတစ်ခု ပေါ်လာတယ်။ Bombay Burmah Trading Corporation ဟာ အထက်မြန်မာပြည်က ကျွန်းသစ်တောတွေကို လုပ်ကိုင်နေတဲ့ ဗြိတိသျှကုမ္ပဏီကြီးတစ်ခု ဖြစ်တယ်။

မန္တလေးအစိုးရက ကုမ္ပဏီဟာ သတ်မှတ်ထားတာထက် သစ်ပိုထုတ်ယူခဲ့တယ်၊ အခွန်နဲ့ သစ်တန်ဖိုးဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းတွေကို ချိုးဖောက်ခဲ့တယ်ဆိုပြီး ကြီးမားတဲ့ ဒဏ်ငွေချမှတ်ခဲ့တယ်။

ကုမ္ပဏီနဲ့ ဗြိတိသျှဘက်ကတော့ ဒီဆုံးဖြတ်ချက်ကို မတရားဘူးလို့ ယူဆခဲ့တယ်။

အဲဒီအငြင်းပွားမှုဟာ သီးခြားကုမ္ပဏီတစ်ခုနဲ့ မြန်မာအစိုးရကြား စီးပွားရေးအမှုကနေ ဗြိတိသျှအင်ပါယာနဲ့ ကုန်းဘောင်နိုင်ငံကြား နိုင်ငံရေးပြဿနာဖြစ်သွားတယ်။

ဒါပေမယ့် “သစ်ကုမ္ပဏီအမှုကြောင့်ပဲ စစ်ဖြစ်တယ်” လို့ပြောရင် မပြည့်စုံဘူး။ ပြင်သစ်နဲ့ မြန်မာဆက်ဆံရေး၊ ဗြိတိသျှကုန်သွယ်ရေးအကျိုးစီးပွား၊ အိန္ဒိယနယ်စပ်လုံခြုံရေးနဲ့ အထက်မြန်မာပြည်အပေါ် အင်ပါယာဆန်တဲ့ ရည်ရွယ်ချက်တွေ ရှိပြီးသားဖြစ်တယ်။ Bombay Burmah ကိစ္စက အဲဒီတင်းမာမှုတွေကို စစ်ပွဲအဖြစ် ပြောင်းပေးတဲ့ ချက်ချင်းအကြောင်းပြချက်တစ်ခု ဖြစ်လာတယ်။

ရာဇသံ

၁၈၈၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမှာ ဗြိတိသျှဘက်က မန္တလေးအစိုးရဆီ ရာဇသံပို့ခဲ့တယ်။ Bombay Burmah အငြင်းပွားမှုကို ဗြိတိသျှကိုယ်စားလှယ်ပါဝင်ပြီး ဖြေရှင်းခွင့်ပေးဖို့၊ မန္တလေးမှာ ဗြိတိသျှ Resident ကို လက်ခံဖို့နဲ့ နိုင်ငံခြားရေးဆက်ဆံမှုအပေါ် ဗြိတိသျှသြဇာကို လက်ခံရမယ့် သဘောမျိုး ပါဝင်ခဲ့တယ်။

ဒီတောင်းဆိုချက်တွေကို လက်ခံလိုက်ရင် ကုန်းဘောင်နိုင်ငံဟာ နာမည်ပဲ လွတ်လပ်ပြီး နိုင်ငံခြားရေးနဲ့ အရေးကြီးဆုံးဆုံးဖြတ်ချက်တွေမှာ ဗြိတိသျှအောက်ခံနိုင်ငံတစ်ခုလို ဖြစ်သွားနိုင်တယ်။

မန္တလေးဘက်က အပြည့်အဝ မလိုက်လျောခဲ့ဘူး။

ဗြိတိသျှက ဒါကို စစ်ရေးအတွက် အကြောင်းပြချက်အဖြစ် သတ်မှတ်လိုက်တယ်။

တတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ စတင်တယ်

၁၈၈၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလမှာ ဗြိတိသျှ-အိန္ဒိယစစ်တပ်ဟာ အောက်မြန်မာပြည်ကနေ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းအတိုင်း မြောက်ဘက်ကို ချီတက်လာတယ်။ ဗိုလ်ချုပ် Sir Harry Prendergast က စစ်ဆင်ရေးကို ဦးဆောင်ခဲ့တယ်။

ဒီစစ်ပွဲရဲ့ ထူးခြားချက်က အချိန်အလွန်တိုတာပဲ။

ပထမနဲ့ ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲတွေမှာ တိုက်ပွဲကြီးတွေ၊ ရောဂါနဲ့ ထောက်ပံ့ရေးပြဿနာတွေကြောင့် အချိန်ကြာခဲ့တယ်။ ၁၈၈၅ စစ်ဆင်ရေးမှာတော့ ဗြိတိသျှက ရေနွေးငွေ့သင်္ဘောတွေ၊ ခေတ်မီလက်နက်တွေ၊ စနစ်တကျဖွဲ့ထားတဲ့ အိန္ဒိယတပ်ဖွဲ့တွေနဲ့ ဧရာဝတီမြစ်ကို အဓိကစစ်လမ်းကြောင်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့တယ်။

မြန်မာတပ်တွေက နေရာအချို့မှာ ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ပေမယ့် ဗဟိုစစ်ဦးစီးမှုနဲ့ လက်နက်နည်းပညာအရ ဗြိတိသျှကို တားဆီးနိုင်တဲ့အခြေအနေ မရှိတော့ဘူး။

မင်းလှခံတပ်လို နေရာတွေမှာ တိုက်ပွဲဖြစ်ခဲ့ပေမယ့် ဗြိတိသျှတပ်က ဆက်လက်မြောက်တက်နိုင်ခဲ့တယ်။

ရက်သတ္တပတ်အနည်းငယ်အတွင်း မန္တလေးနား ရောက်လာတယ်။

နန်းတော်အတွင်းက နောက်ဆုံးဆုံးဖြတ်ချက်

ဗြိတိသျှတပ် မန္တလေးအနီးရောက်လာတဲ့အခါ နန်းတော်အတွင်းမှာ ဘာလုပ်မလဲဆိုတာ ဆုံးဖြတ်ရမယ့်အချိန် ရောက်လာတယ်။

ဆက်တိုက်မယ်ဆိုရင် မန္တလေးမြို့ထဲ တိုက်ပွဲဖြစ်နိုင်တယ်။ နန်းတော်နဲ့ မြို့သူမြို့သားတွေ ထိခိုက်နိုင်တယ်။ အနိုင်ရနိုင်ခြေကလည်း အလွန်နည်းနေပြီ။

နောက်ဆုံး သီပေါမင်းအစိုးရက ခုခံမှုရပ်တန့်ဖို့ အမိန့်ပေးခဲ့တယ်။

၁၈၈၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၈ ရက်ဝန်းကျင်မှာ ဗြိတိသျှတပ် မန္တလေးကို ဝင်ရောက်လာပြီး သီပေါမင်းရဲ့ အုပ်ချုပ်မှု လက်တွေ့အဆုံးသတ်သွားတယ်။

ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတာက သီပေါမင်းဟာ တိုက်ပွဲတစ်ပွဲမှာ ဖမ်းမိသွားတဲ့ စစ်ဘုရင်တစ်ယောက် မဟုတ်ဘူး။ ဗြိတိသျှတပ် မြို့တော်အထိ ရောက်လာပြီးနောက် နိုင်ငံတော်အဆင့် ခုခံမှုရပ်တန့်စေတဲ့အခြေအနေအောက်မှာ ထီးနန်းဆုံးရှုံးသွားတာ ဖြစ်တယ်။

နန်းတော်က ထွက်ရတဲ့နေ့

မြန်မာ့သမိုင်းထဲမှာ အထင်ရှားဆုံးပုံရိပ်တစ်ခုက ဒီအချိန်ကနေ ပေါ်လာတယ်။

သီပေါမင်း၊ စုဖုရားလတ်နဲ့ တော်ဝင်မိသားစုဟာ မန္တလေးနန်းတော်ကနေ ထွက်ခွာရတယ်။ သူတို့ကို ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းဘက် ခေါ်ဆောင်ပြီး သင်္ဘောနဲ့ အောက်မြန်မာပြည်ဘက် ပို့ခဲ့တယ်။ နောက်ဆုံးမှာ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယရှိ Ratnagiri ကို ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးခဲ့တယ်။

မနေ့ကအထိ နန်းတော်အတွင်း လူထောင်ပေါင်းများစွာက အရိုအသေပေးရတဲ့ ဘုရင်နဲ့ မိဖုရားဟာ ရက်ပိုင်းအတွင်း ကိုယ့်နိုင်ငံကနေ ထွက်ခွာရတဲ့ အကျဉ်းခံတော်ဝင်မိသားစု ဖြစ်သွားတယ်။

ဒီအဖြစ်အပျက်ကို နောက်ပိုင်းရေးသားချက်တွေမှာ စုဖုရားလတ်က နန်းတော်က ထွက်ခွာစဉ် ဘယ်လိုတုံ့ပြန်ခဲ့သလဲ၊ တော်ဝင်လှည်းကို ဘယ်လိုအသုံးပြုခဲ့သလဲ စတဲ့ အသေးစိတ်ဇာတ်ကြောင်းအမျိုးမျိုး ရှိတယ်။ အချို့ဟာ မျက်မြင်မှတ်တမ်း၊ အချို့ဟာ နောက်ပိုင်းပြန်ပြောတဲ့ အမှတ်တရတွေဖြစ်လို့ အချက်တစ်ခုချင်းကို အထောက်အထားအဆင့်ခွဲဖတ်ဖို့ လိုတယ်။

ဒါပေမယ့် အဓိကအဖြစ်အပျက်ကတော့ ရှင်းတယ်။

၁၈၈၅ နိုဝင်ဘာမှာ မြန်မာဘုရင်တစ်ပါးဟာ သူ့နန်းတော်ကနေ ဗြိတိသျှထိန်းသိမ်းမှုအောက် ထွက်ခွာခဲ့ရပြီး နောက်တစ်ကြိမ် မြန်မာနိုင်ငံကို ပြန်မအုပ်ချုပ်နိုင်တော့ဘူး။

၁၈၈၆ ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်

သီပေါမင်းကို ဖယ်ရှားလိုက်ရုံနဲ့ ကိစ္စပြီးသွားတာ မဟုတ်ဘူး။

၁၈၈၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်မှာ ဗြိတိသျှက အထက်မြန်မာပြည်ကို သူတို့အင်ပါယာထဲ တရားဝင်ပေါင်းစည်းကြောင်း ကြေညာခဲ့တယ်။ အဲဒီနောက် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးဟာ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယအုပ်ချုပ်ရေးအောက် ဝင်သွားတယ်။

ကုန်းဘောင်မင်းဆက် အဆုံးသတ်သွားသလို ရာစုနှစ်များစွာ ဆက်ရှိခဲ့တဲ့ မြန်မာဘုရင်စနစ်လည်း အဆုံးသတ်သွားတယ်။

ဒါပေမယ့် “မန္တလေးကျပြီး မြန်မာတွေ ချက်ချင်းလက်နက်ချသွားတယ်” ဆိုတာ မမှန်ဘူး။

နန်းတော်ကျသွားပေမယ့် စစ်ပွဲမပြီးသေးဘူး

ဗြိတိသျှက မန္တလေးကို အလျင်အမြန် သိမ်းနိုင်ခဲ့ပေမယ့် ကျေးလက်ဒေသနဲ့ နယ်အများအပြားမှာ လက်နက်ကိုင်ခုခံမှု ဆက်ဖြစ်ခဲ့တယ်။ မင်းသားတွေ၊ ဒေသခံခေါင်းဆောင်တွေ၊ ယခင်တပ်ဖွဲ့ဝင်တွေနဲ့ လူထုအုပ်စုတွေက ဗြိတိသျှကို ဆက်တိုက်ခုခံခဲ့ကြတယ်။

ဗြိတိသျှမှတ်တမ်းတွေမှာ ဒီလူအများကို “dacoit” လို့ ခေါ်ပြီး ဓားပြအဖြစ် ပုံဖော်ခဲ့တာများတယ်။ ဒါပေမယ့် ခေတ်သစ်သမိုင်းလေ့လာမှုမှာ အဲဒီအုပ်စုတွေထဲမှာ နိုင်ငံရေးနဲ့ မင်းဆက်အပေါ် သစ္စာရှိမှုကြောင့် ခုခံသူတွေ၊ ဒေသအာဏာကို ကာကွယ်သူတွေ၊ အခွင့်အရေးရှာသူတွေ စတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်မျိုးစုံ ပါဝင်နေကြောင်း ခွဲခြမ်းကြတယ်။

အဲဒီခုခံမှုတွေကို နှိမ်နင်းဖို့ ဗြိတိသျှက နှစ်ပေါင်းများစွာ စစ်ဆင်ရေးတွေ ဆက်လုပ်ခဲ့ရတယ်။

ဒါကြောင့် ၁၈၈၅ နိုဝင်ဘာက ဘုရင်စနစ်ရဲ့ အဆုံး ဖြစ်ပေမယ့် မြန်မာနိုင်ငံအပေါ် ဗြိတိသျှထိန်းချုပ်မှု အပြည့်အဝတည်ငြိမ်သွားတဲ့နေ့ မဟုတ်ဘူး။

သီပေါမင်း ဘာကြောင့် မနိုင်ခဲ့တာလဲ

အဖြေကို “သီပေါမင်း အားနည်းလို့” ဆိုပြီး တစ်ကြောင်းတည်းနဲ့ ပြောရင် သမိုင်းကို လွဲသွားမယ်။

သူ့လက်ထက်ရောက်ချိန်မှာ နိုင်ငံဟာ အောက်မြန်မာပြည်နဲ့ အရေးကြီးဆိပ်ကမ်းတွေ ဆုံးရှုံးထားပြီးသား။ တစ်ဖက်မှာ ဗြိတိသျှဟာ ကမ္ဘာ့အင်အားအကြီးဆုံး အင်ပါယာတွေထဲက တစ်ခုဖြစ်ပြီး အိန္ဒိယရဲ့ လူအင်အား၊ ငွေကြေး၊ ရေနွေးငွေ့သင်္ဘောနဲ့ ခေတ်မီစစ်တပ်ကို အသုံးပြုနိုင်တယ်။

ကုန်းဘောင်နိုင်ငံက ပြင်သစ်နဲ့ အခြားအင်အားကြီးနိုင်ငံတွေနဲ့ ဆက်ဆံရေးတိုးမြှင့်ပြီး ချိန်ခွင်လျှာဖန်တီးဖို့ ကြိုးစားပေမယ့် စစ်ဖြစ်တဲ့အချိန်မှာ ကူညီပေးမယ့် အင်အားကြီးမဟာမိတ် မရှိခဲ့ဘူး။

အတွင်းပိုင်းမှာလည်း ထီးနန်းဆက်ခံမှုအငြင်းပွားမှု၊ တော်ဝင်မိသားစုသတ်ဖြတ်မှုနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးအခက်အခဲတွေက အစိုးရရဲ့ ပုံရိပ်နဲ့ နိုင်ငံရေးတည်ငြိမ်မှုကို ထိခိုက်စေခဲ့တယ်။

ဒါပေမယ့် အဓိကဆုံးက အင်ပါယာနှစ်ခုကြား အင်အားမညီမျှမှု ဖြစ်တယ်။

စစ်ပွဲက တကယ်ပဲ Bombay Burmah ကိစ္စကြောင့်လား

တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဟုတ်တယ်။ ဒါပေမယ့် အပြည့်အစုံ မဟုတ်ဘူး။

Bombay Burmah အမှုဟာ ချက်ချင်းပေါက်ကွဲစေတဲ့ မီးခြစ်တစ်ချောင်းလို ဖြစ်တယ်။ မီးလောင်စရာတွေကတော့ အရင်ကတည်းက စုပုံနေပြီးသား။

ဗြိတိသျှရဲ့ ကုန်သွယ်ရေးအကျိုးစီးပွား၊ ပြင်သစ်သြဇာကို တားချင်မှု၊ အိန္ဒိယအင်ပါယာနယ်စပ်လုံခြုံရေးနဲ့ အထက်မြန်မာပြည်ကို ထိန်းချုပ်လိုမှုတို့ဟာ အဲဒီမီးလောင်စရာတွေ ဖြစ်တယ်။

ဒါကြောင့် သီပေါမင်းထီးနန်းဆုံးရှုံးမှုကို ကုမ္ပဏီတစ်ခုနဲ့ ဖြစ်တဲ့ အငြင်းပွားမှုတစ်ခုတည်းကြောင့်လို့ သတ်မှတ်လို့ မရဘူး။

Ratnagiri မှာ ကုန်ဆုံးသွားတဲ့ ဘုရင်ဘဝ

သီပေါမင်းကို အိန္ဒိယအနောက်ဘက်ကမ်းခြေ Ratnagiri မှာ နေထိုင်စေခဲ့တယ်။ သူဟာ နန်းတော်ပြန်မရခဲ့ဘူး။ မြန်မာနိုင်ငံကို ပြန်လာပြီး နိုင်ငံရေးအခန်းကဏ္ဍ ပြန်မယူနိုင်ခဲ့ဘူး။

သီပေါမင်းဟာ ၁၉၁၆ ခုနှစ်မှာ Ratnagiri မှာပဲ ကွယ်လွန်ခဲ့တယ်။ အသက် ၅၈ နှစ်ဝန်းကျင်သာ ရှိသေးတယ်။

စုဖုရားလတ်ကတော့ နောက်ပိုင်း မြန်မာပြည်ကို ပြန်လာခွင့်ရခဲ့ပြီး ရန်ကုန်မှာ နေထိုင်ခဲ့တယ်။ သူမ ၁၉၂၅ ခုနှစ်မှာ ကွယ်လွန်ခဲ့တယ်။

မင်းတစ်ပါးရဲ့ ဘဝအဆုံးဟာ တစ်ဦးချင်းဝမ်းနည်းဖွယ်ဇာတ်လမ်းတစ်ခု ဖြစ်နိုင်ပေမယ့် သီပေါမင်းရဲ့ အဆုံးကတော့ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံရဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်တစ်ခုလုံး ပြောင်းသွားတဲ့အဆုံး ဖြစ်တယ်။

ထီးနန်းဆုံးရှုံးခဲ့တာ သီပေါမင်းတစ်ယောက်တည်း မဟုတ်ဘူး

၁၈၈၅ ခုနှစ်မှာ ဆုံးရှုံးသွားတာက သီပေါမင်းရဲ့ ရွှေနန်းတော်တစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။

ကုန်းဘောင်မင်းဆက် အဆုံးသတ်သွားတယ်။ ဘုရင်ကို အလယ်ဗဟိုထားတဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ် ပျောက်သွားတယ်။ မင်းမှုထမ်းအဖွဲ့အစည်းတွေ ပြောင်းလဲသွားတယ်။ နိုင်ငံခြားရေးကို ကိုယ်တိုင်ဆုံးဖြတ်ခွင့် ပျောက်သွားတယ်။ မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ စီးပွားရေးကို ဗြိတိသျှအင်ပါယာစနစ်ထဲ ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ ချိတ်ဆက်သွားတယ်။

နောက်ပိုင်း လူမှုရေး၊ မြေယာပိုင်ဆိုင်မှု၊ ရွှေ့ပြောင်းအလုပ်သမား၊ ပညာရေးနဲ့ နိုင်ငံရေးအတွေးအခေါ်တွေအထိ အကြီးအကျယ် ပြောင်းလဲလာတယ်။

ဒီပြောင်းလဲမှုတွေက ၂၀ ရာစု မြန်မာအမျိုးသားရေးလှုပ်ရှားမှု ပေါ်ပေါက်လာတဲ့ နောက်ခံအထိ ဆက်သွားတယ်။

ဒါကြောင့် “သီပေါမင်း ဘယ်လိုထီးနန်းဆုံးရှုံးခဲ့သလဲ” ဆိုတဲ့ မေးခွန်းရဲ့ အဖြေက —

စစ်တစ်ပွဲရှုံးလို့ပဲ မဟုတ်ဘူး။ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာဆက်ဆံရေး ဆယ်စုနှစ်များစွာ ဆိုးရွားလာမှု၊ နယ်မြေနဲ့ စီးပွားရေးအင်အားဆုံးရှုံးမှု၊ ဗြိတိသျှ-ပြင်သစ်အင်ပါယာပြိုင်ဆိုင်မှု၊ Bombay Burmah အငြင်းပွားမှုနဲ့ နောက်ဆုံး ဗြိတိသျှစစ်ရေးကျူးကျော်မှုတို့ စုပေါင်းပြီး ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်စေခဲ့တာ ဖြစ်တယ်။

မန္တလေးနန်းတော်ကနေ သီပေါမင်း ထွက်ခွာသွားတဲ့နေ့ဟာ ဘုရင်တစ်ပါး နန်းကျတဲ့နေ့တင် မဟုတ်ဘူး။

မြန်မာနိုင်ငံမှာ ဘုရင်အုပ်ချုပ်မှု ရာစုနှစ်များစွာ ဆက်ရှိခဲ့တဲ့ခေတ်တစ်ခေတ် အဆုံးသတ်သွားတဲ့နေ့ ဖြစ်ခဲ့တယ်။

အဓိကရင်းမြစ်များ

• Encyclopaedia Britannica — Thibaw, Anglo-Burmese Wars နှင့် Burma history
• British Library နှင့် India Office Records — Third Anglo-Burmese War ဆိုင်ရာ ကိုလိုနီခေတ်မှတ်တမ်းများ
• Royal Orders of Burma နှင့် Konbaung ခေတ်သမိုင်းလေ့လာချက်များ
• သီပေါမင်း၊ စုဖုရားလတ်နှင့် မန္တလေးနန်းတော် နောက်ဆုံးကာလဆိုင်ရာ ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသနများ

Editor’s Note: ၁၈၇၉ တော်ဝင်မိသားစုသတ်ဖြတ်မှုကဲ့သို့ ဖြစ်ရပ်များတွင် သီပေါမင်း၊ စုဖုရားလတ်နှင့် ဆင်ဖြူမရှင်တို့၏ တစ်ဦးချင်းတာဝန်အပေါ် ရင်းမြစ်များကြား အမြင်ကွဲပြားမှုရှိသဖြင့် အတည်မပြုနိုင်သော တစ်ဖက်သတ်စွပ်စွဲချက်အဖြစ် မရေးသားထားပါ။