သထုံကို အနော်ရထာမင်း တကယ်တိုက်ခဲ့သလား — ပိဋကတ်တော် ၃၀ စီး ဇာတ်ကြောင်းရဲ့ အမှန်တရား
အနော်ရထာမင်းနဲ့ သထုံအကြောင်း ပြောရင် မြန်မာ့ရာဇဝင်ထဲက အလွန်ကျော်ကြားတဲ့ ဇာတ်ကြောင်းတစ်ခု ရှိတယ်။ ပုဂံမင်း အနော်ရထာဟာ ရှင်အရဟံရဲ့ အကြံပေးမှုနောက် တရားတော်စာပေတွေ လိုအပ်လာပြီး သထုံဘုရင် မနူဟာမင်းထံ ပိဋက…

အနော်ရထာမင်းနဲ့ သထုံအကြောင်း ပြောရင် မြန်မာ့ရာဇဝင်ထဲက အလွန်ကျော်ကြားတဲ့ ဇာတ်ကြောင်းတစ်ခု ရှိတယ်။ ပုဂံမင်း အနော်ရထာဟာ ရှင်အရဟံရဲ့ အကြံပေးမှုနောက် တရားတော်စာပေတွေ လိုအပ်လာပြီး သထုံဘုရင် မနူဟာမင်းထံ ပိဋကတ်တော်တောင်းဆိုခဲ့တယ်။ မပေးတဲ့အခါ သထုံကို စစ်ချီကာ အောင်မြင်ပြီး ပိဋကတ်တော်၊ ရဟန်းသံဃာ၊ လက်မှုပညာရှင်တွေနဲ့ သထုံရဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်တွေကို ပုဂံသို့ ယူဆောင်လာခဲ့တယ်လို့ ရာဇဝင်တွေမှာ ဖော်ပြထားတယ်။
ဒါက မြန်မာသမိုင်းထဲမှာ နှစ်ပေါင်းများစွာ အလွန်သြဇာကြီးခဲ့တဲ့ ဇာတ်ကြောင်းတစ်ခုပါ။
ဒါပေမယ့် မေးခွန်းက —
၁၀၅၇ ခုနှစ်မှာ အနော်ရထာမင်းက သထုံကို တကယ်တိုက်ပြီး ပိဋကတ်တော် ၃၀ စီးနဲ့ လူအများကို ပုဂံသို့ ခေါ်သွားခဲ့တာလား။ ဒါမှမဟုတ် နောက်ပိုင်းရာဇဝင်ရေးဆရာတွေက ပုဂံရဲ့ ဘာသာရေးအာဏာကို ရှင်းပြဖို့ တည်ဆောက်ထားတဲ့ ဇာတ်ကြောင်းလား။
အဖြေက လွယ်လွယ်နဲ့ “ဟုတ်တယ်” သို့မဟုတ် “မဟုတ်ဘူး” လို့ မဆိုနိုင်ဘူး။ အထောက်အထားတွေကို ခွဲကြည့်ရင် ရာဇဝင်ထဲက ဇာတ်ကြောင်းဟာ အလွန်ရှင်းလင်းပေမယ့် ခေတ်ပြိုင်ကျောက်စာနဲ့ ရှေးဟောင်းသုတေသနအထောက်အထားဘက်ကတော့ အဲဒီလောက်ရှင်းလင်းမနေဘူး။
လူသိအများဆုံး ရာဇဝင်ဇာတ်ကြောင်း
မြန်မာ့ရာဇဝင်အစဉ်အလာတွေမှာ အနော်ရထာမင်းကို ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို အားပေးခဲ့တဲ့ အုပ်ချုပ်သူအဖြစ် ဖော်ပြကြတယ်။ ရှင်အရဟံက ပုဂံတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာကို ပြန်လည်သန့်စင်ဖို့ အကြံပေးပြီး ပိဋကတ်တော်လိုအပ်ကြောင်း မင်းအား တင်ပြတယ်လို့ ဆိုတယ်။
အနော်ရထာက သထုံဘုရင် မနူဟာမင်းထံ ပိဋကတ်တော်တောင်းဆိုခဲ့ပေမယ့် ငြင်းပယ်ခံရတယ်။ ထို့နောက် စစ်ချီပြီး သထုံကို အနိုင်ယူကာ မနူဟာမင်းနဲ့ မိသားစုကို ပုဂံသို့ ခေါ်လာခဲ့တယ်လို့ ရာဇဝင်ဇာတ်ကြောင်းက ဆက်သွားတယ်။
တချို့ နောက်ပိုင်းအရင်းမြစ်တွေမှာတော့ ပိဋကတ်တော်စာအုပ်တွေကို ဆင်များနဲ့ သယ်ဆောင်လာခဲ့တယ်ဆိုတဲ့ အလွန်မြင်ကွင်းကြီးတဲ့ ဇာတ်ကြောင်းပါ ထပ်တိုးလာတယ်။ ပိဋကတ်တော် ၃၀ စီး သို့မဟုတ် ၃၂ စီးဆိုတဲ့ အရေအတွက်မျိုးတွေကိုလည်း လူထုအမှတ်တရထဲမှာ ကြားရတတ်တယ်။
ဒီဇာတ်ကြောင်းက ပုဂံရဲ့ ဘာသာရေးအောင်မြင်မှုနဲ့ မွန်ယဉ်ကျေးမှုသြဇာကို တစ်ပြိုင်တည်းရှင်းပြပေးနိုင်တာကြောင့် အလွန်အင်အားကြီးတဲ့ သမိုင်းဇာတ်ကြောင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့တယ်။
ပြဿနာက ခေတ်ပြိုင်မှတ်တမ်း
သမိုင်းပညာရှင်တွေ အဓိကမေးကြတာက ဒီအချက်ပဲ။
အနော်ရထာမင်းနန်းစံနေချိန်နီးပါးက ကျောက်စာ၊ ခေတ်ပြိုင်မှတ်တမ်းတွေမှာ သထုံကို အနိုင်ယူခဲ့ကြောင်း ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မှတ်တမ်းရှိသလား။
ဒီနေရာမှာ အထောက်အထားက အံ့ဩစရာကောင်းလောက်အောင် နည်းပါးတယ်။
အနော်ရထာမင်းရဲ့ သမိုင်းတကယ်ရှိခဲ့မှုကို အစောပိုင်းကျောက်စာနဲ့ votive tablet အထောက်အထားတွေက ထောက်ခံပေမယ့် “၁၀၅၇ ခုနှစ် သထုံစစ်ပွဲ” ကို အဲဒီခေတ်နီးနီးမှာ တိကျစွာ မှတ်တမ်းတင်ထားတဲ့ ကျောက်စာတစ်ခုကို ယနေ့အထိ သမိုင်းပညာရှင်တွေ မတွေ့ထားသေးဘူး။
ဒီအချက်က စစ်ပွဲမဖြစ်ခဲ့ဘူးလို့ တိုက်ရိုက်သက်သေမပြဘူး။ ခေတ်ဟောင်းဖြစ်ရပ်အများကြီးမှာ မှတ်တမ်းပျောက်ဆုံးတာ၊ မရေးမှတ်ထားတာ ပုံမှန်ဖြစ်နိုင်တယ်။ ဒါပေမယ့် နောက်ပိုင်းရာဇဝင်တွေက အလွန်အသေးစိတ်ဖော်ပြထားတဲ့ အဖြစ်အပျက်တစ်ခုအတွက် ခေတ်ပြိုင်အထောက်အထားမလုံလောက်ခြင်းက သမိုင်းပညာရှင်တွေကို သတိထားစေတယ်။
“သထုံက ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာရဲ့ အဓိကဗဟို” ဆိုတာလည်း စစ်ဆေးခံနေရတယ်
ရာဇဝင်ဇာတ်ကြောင်းရဲ့ နောက်ထပ်အခြေခံတစ်ခုက သထုံဟာ အနော်ရထာမင်းမတိုင်မီကတည်းက ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာရဲ့ အလွန်ဖွံ့ဖြိုးပြီး သန့်ရှင်းတဲ့ ဗဟိုချက်ဖြစ်တယ်ဆိုတာပါ။ ပုဂံက သာသနာရေးအရ အားနည်းနေပြီး သထုံထံက ပိဋကတ်တော်၊ သံဃာနဲ့ ပညာရှင်တွေယူပြီးမှ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာအင်အားကြီးလာတယ်လို့ ဆက်စပ်ဖော်ပြကြတယ်။
ဒါပေမယ့် ခေတ်သစ်သမိုင်းသုတေသနတွေက ဒီဇာတ်ကြောင်းကို ပြန်စစ်နေကြတယ်။
သမိုင်းပညာရှင် Michael Aung-Thwin က အထူးသဖြင့် မွန်-သထုံအခြေပြု ရိုးရာဇာတ်ကြောင်းကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် မေးခွန်းထုတ်ခဲ့တယ်။ သူ့ရဲ့ The Mists of Rāmañña လို လေ့လာမှုတွေမှာ ၁၁ ရာစုအလယ်ပိုင်းသထုံကို နောက်ပိုင်းရာဇဝင်တွေ ဖော်ပြသလို ကြီးမားတဲ့ မွန်နိုင်ငံတော်နဲ့ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဗဟိုဖြစ်ကြောင်း ရှေးဟောင်းသုတေသနနဲ့ ကျောက်စာအထောက်အထားတွေက မလုံလောက်ကြောင်း တင်ပြခဲ့တယ်။
ဒီအယူအဆကို သမိုင်းပညာရှင်တိုင်း အပြည့်အဝ သဘောတူကြတာ မဟုတ်ဘူး။ မွန်ယဉ်ကျေးမှုဟာ အောက်မြန်မာပြည်နဲ့ ပုဂံပေါ်မှာ အရေးကြီးသြဇာရှိခဲ့ကြောင်း လက်ခံထားတဲ့ ပညာရှင်များစွာလည်း ရှိတယ်။ အငြင်းပွားမှုက “မွန်သြဇာရှိ/မရှိ” မဟုတ်ဘဲ နောက်ပိုင်းရာဇဝင်တွေ ဖော်ပြသလို အားလုံးကို သထုံတစ်မြို့တည်းကနေ ၁၀၅၇ ခုနှစ်မှာ ရုတ်တရက် ပုဂံဆီ ယူလာခဲ့သလား ဆိုတဲ့အချက်ပဲ။
ပုဂံမှာ မွန်ဘာသာကျောက်စာတွေ ဘယ်အချိန်က များလာသလဲ
ဒီမေးခွန်းက အလွန်စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတယ်။
ပုဂံခေတ်ကျောက်စာတွေကို ကြည့်ရင် မွန်ဘာသာအသုံးပြုမှုဟာ အထူးသဖြင့် ကျန်စစ်သားမင်းနဲ့ အစောပိုင်း ၁၂ ရာစုဝန်းကျင်မှာ ပိုမိုထင်ရှားလာတယ်။ ကျန်စစ်သားမင်းခေတ် မြန်မာ-မွန် ဆက်ဆံရေးနဲ့ မွန်ဘာသာစာပေအသုံးပြုမှုဟာ အလွန်အရေးကြီးတယ်။
ဒါပေမယ့် ဒီအချက်တစ်ခုတည်းက “၁၀၅၇ သထုံသိမ်းပိုက်မှု” ကို သက်သေမပြနိုင်ဘူး။ လူတွေ၊ ပညာရှင်တွေ၊ ရဟန်းသံဃာတွေနဲ့ ကုန်သည်တွေဟာ စစ်ပွဲတစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘဲ ကုန်သွယ်ရေး၊ ဘာသာရေးဆက်သွယ်မှုနဲ့ နိုင်ငံရေးမဟာမိတ်တွေကနေတဆင့်လည်း ပုဂံကို ရောက်လာနိုင်တယ်။
အရှေ့တောင်အာရှဟာ အဲဒီခေတ်မှာ သီးခြားပိတ်ထားတဲ့ နိုင်ငံငယ်တွေမဟုတ်ဘူး။ သီရိလင်္ကာ၊ အိန္ဒိယ၊ အောက်မြန်မာပြည်၊ ထိုင်းဒေသနဲ့ အခြားနယ်မြေတွေကြား ဘာသာရေး၊ ကုန်သွယ်ရေးနဲ့ လူရွှေ့ပြောင်းမှုကွန်ရက်တွေ ရှိနေခဲ့တယ်။
ဒါကြောင့် ပုဂံမှာ မွန်သြဇာတွေ့ရတာကို “သထုံကို စစ်နိုင်ပြီးမှ စတင်တယ်” လို့ တစ်ကြောင်းတည်းနဲ့ ချိတ်တာက ရှင်းလွန်းနိုင်တယ်။
မနူဟာဘုရားနဲ့ မနူဟာမင်း
ပုဂံမှာရှိတဲ့ မနူဟာဘုရားဟာ ဒီဇာတ်ကြောင်းကို လူထုအမှတ်တရထဲမှာ အလွန်အသက်ဝင်စေတဲ့ နေရာတစ်ခု ဖြစ်တယ်။ ရာဇဝင်အရ သထုံဘုရင် မနူဟာမင်းကို ပုဂံမှာ အကျဉ်းသားအဖြစ်ထားခဲ့ပြီး သူက မနူဟာဘုရားကို တည်ခဲ့တယ်လို့ ဆိုကြတယ်။ ဘုရားအတွင်းက တင်းကျပ်တဲ့ အဆောက်အအုံအတွင်း ကြီးမားတဲ့ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်တွေကို လူတွေက မနူဟာမင်းရဲ့ အကျဉ်းခံစားချက်ကို ကိုယ်စားပြုတယ်လို့ ပြောဆိုကြတယ်။
ဒါပေမယ့် ဒီလို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမှုအများစုဟာ နောက်ပိုင်းရိုးရာအနက်ဖွင့်ချက် ဖြစ်နိုင်တယ်။ ဘုရားတည်သူနဲ့ ရက်စွဲအကြောင်း ရာဇဝင်အစဉ်အလာရှိပေမယ့် အဆောက်အအုံပုံစံတစ်ခုချင်းစီကို မနူဟာမင်းရဲ့ စိတ်အခြေအနေကို တိုက်ရိုက်ဖော်ပြတယ်လို့ သက်သေပြနိုင်တဲ့ ခေတ်ပြိုင်မှတ်တမ်း မရှိဘူး။
ဒီအချက်ဟာ သမိုင်းနဲ့ လူထုအမှတ်တရ ဘယ်လိုပေါင်းစပ်သွားလဲဆိုတာကို ပြပေးတဲ့ ကောင်းမွန်တဲ့ ဥပမာတစ်ခုပါ။
ပိဋကတ်တော် ၃၀ စီးဆိုတာ အတည်ပြုနိုင်သလား
ဒီအပိုင်းက လူအများစိတ်ဝင်စားဆုံးဖြစ်နိုင်တယ်။
သထုံမှ ပိဋကတ်တော်အပြည့်အစုံကို ဆင်များစွာနဲ့ ပုဂံသို့ သယ်ဆောင်လာခဲ့တယ်ဆိုတဲ့ ဇာတ်ကြောင်းကို နောက်ပိုင်းရာဇဝင်နဲ့ လူထုကောင်းကင်ဇာတ်ကြောင်းတွေမှာ အလွန်ထင်ရှားစွာ တွေ့ရတယ်။
ဒါပေမယ့် “ပိဋကတ်တော် ၃၀ စီး” သို့မဟုတ် “၃၂ စီး” ဆိုတဲ့ တိကျတဲ့အရေအတွက်ကို ၁၁ ရာစုခေတ်ပြိုင်ကျောက်စာက အတည်ပြုထားတယ်လို့ မဆိုနိုင်ဘူး။ အရေအတွက်တွေက အရင်းမြစ်အလိုက် ကွဲပြားနိုင်ပြီး နောက်ပိုင်းရာဇဝင်ဇာတ်ကြောင်းရဲ့ စိတ်ကူးပုံဖော်မှုနဲ့လည်း ဆက်နွယ်နိုင်တယ်။
ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတာက “ပိဋကတ်တော် လုံးဝမရှိခဲ့ဘူး” လို့ မဆိုလိုဘူး။ အရှေ့တောင်အာရှဗုဒ္ဓဘာသာကွန်ရက်ထဲမှာ ပါဠိကျမ်းစာနဲ့ ဘာသာရေးစာပေတွေ ရွှေ့ပြောင်းကူးလူးမှုရှိခဲ့တာက အလွန်ဖြစ်နိုင်ချေမြင့်တယ်။ အငြင်းပွားရတာက အဲဒီကူးလူးမှုကို သထုံသိမ်းပိုက်မှုတစ်ခုတည်းနဲ့ ရှင်းပြနိုင်သလား ဆိုတာပါ။
အနော်ရထာက သထုံကို စစ်မတိုက်ခဲ့ဘူးလို့ ဆိုနိုင်သလား
မဆိုနိုင်သေးဘူး။
သက်သေမတွေ့တာနဲ့ မဖြစ်ခဲ့တာဟာ အတူတူမဟုတ်ဘူး။ ၁၁ ရာစုအကြောင်း ပြောတဲ့အခါ ခေတ်ပြိုင်မှတ်တမ်းအများကြီး ပျောက်ဆုံးနေနိုင်တယ်။ ဒေသဆိုင်ရာစစ်ပွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်းရာဇဝင်တွေမှာ ပိုမိုကြီးမားတဲ့ အဓိပ္ပာယ်နဲ့ ပြန်ရေးထားတာလည်း ဖြစ်နိုင်တယ်။
တစ်ဖက်မှာလည်း ရာဇဝင်ဇာတ်ကြောင်းကို အပြည့်အဝ အတည်ပြုနိုင်မယ့် ခိုင်မာတဲ့ ခေတ်ပြိုင်ကျောက်စာ၊ စစ်အောင်ပွဲမှတ်တမ်းနဲ့ ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အထောက်အထားတွေ မလုံလောက်သေးဘူး။
ဒါကြောင့် သမိုင်းအရ အကောင်းဆုံးပြောပုံက —
အနော်ရထာမင်းရဲ့ သထုံစစ်ချီမှုဟာ မြန်မာ့ရာဇဝင်အစဉ်အလာထဲမှာ အလွန်အရေးကြီးတဲ့ ဇာတ်ကြောင်းဖြစ်ပေမယ့် ရာဇဝင်ဖော်ပြသမျှ အသေးစိတ်အားလုံးကို လက်ရှိအထောက်အထားနဲ့ ခေတ်ပြိုင်မှတ်တမ်းများက အတည်ပြုနိုင်ခြင်းမရှိသေးဘူး။
ဒါဆို မွန်ယဉ်ကျေးမှုက ပုဂံကို မသက်ရောက်ခဲ့ဘူးလား
လုံးဝမဟုတ်ဘူး။
ပုဂံရဲ့ ဗိသုကာ၊ ဘာသာရေးစာပေ၊ ကျောက်စာနဲ့ အနုပညာထဲမှာ မွန်သြဇာကို လေ့လာသူများစွာက မှတ်သားထားကြတယ်။ သီရိလင်္ကာနဲ့ အခြားအရှေ့တောင်အာရှဒေသတွေက သြဇာတွေပါ ပေါင်းစပ်နေတယ်။
အဓိကက ပုဂံကို “သထုံက ပညာအကုန်ယူလာလို့ တစ်ခါတည်း ယဉ်ကျေးလာတယ်” လို့ မမြင်သင့်တာပါ။
ပုဂံဟာ ပျူအမွေအနှစ်၊ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းလူမှုကွန်ရက်၊ မွန်ဆက်သွယ်မှု၊ အိန္ဒိယနဲ့ သီရိလင်္ကာ ဘာသာရေးကွန်ရက်တွေကို ရာစုနှစ်များစွာ ပေါင်းစပ်ယူရင်း တဖြည်းဖြည်း ဖွံ့ဖြိုးလာတဲ့ နိုင်ငံတော်တစ်ခု ဖြစ်တယ်။
ရာဇဝင်ဟာ မှားနေတယ်လို့ ပြောရမလား
ရာဇဝင်ကို “မှား” သို့မဟုတ် “မှန်” လို့ တစ်ကြောင်းတည်း ဆုံးဖြတ်တာက သမိုင်းကို ပိုဆင်းရဲစေတယ်။
ရာဇဝင်တွေဟာ ဖြစ်ရပ်ဖြစ်ချိန်နောက် ရာစုနှစ်များစွာကြာမှ စုစည်းရေးသားထားတာဖြစ်ပေမယ့် လူထုအမှတ်တရ၊ မင်းဆက်ရဲ့ နိုင်ငံရေးတရားဝင်မှုနဲ့ ဘာသာရေးအမြင်တွေကို သိမ်းထားပေးတယ်။
သထုံစစ်ပွဲဇာတ်ကြောင်းဟာ အနော်ရထာမင်းကို ဗုဒ္ဓသာသနာကာကွယ်သူအဖြစ် ဖော်ပြပေးတယ်။ တစ်ချိန်တည်းမှာ ပုဂံအင်အားကြီးလာမှု၊ မွန်ယဉ်ကျေးမှုသြဇာနဲ့ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာတိုးပွားလာမှုကို ရိုးရှင်းတဲ့ ဇာတ်ကြောင်းတစ်ခုထဲမှာ ပေါင်းစည်းပေးတယ်။
ဒါဟာ ရာဇဝင်ဇာတ်ကြောင်း ဘာကြောင့် ရာစုနှစ်များစွာ အသက်ရှင်နေခဲ့လဲဆိုတာကိုလည်း ရှင်းပြပေးတယ်။
သမိုင်းရဲ့ စိတ်ဝင်စားစရာအပိုင်းက မသေချာမှုပါ
သထုံကို အနော်ရထာမင်း တကယ်တိုက်ခဲ့သလားဆိုတဲ့ မေးခွန်းကို ယနေ့မှာ တိတိကျကျ ဖြေဆိုနိုင်ပြီလို့ ဆိုရခက်တယ်။
ရာဇဝင်က အလွန်အသေးစိတ်ပြောတယ်။
ကျောက်စာက တိတ်နေတယ်။
ရှေးဟောင်းသုတေသနက အချို့ကို ထောက်ခံပေမယ့် အချို့ကို မအတည်ပြုနိုင်သေးဘူး။
ဒီကွာဟချက်ထဲမှာပဲ သမိုင်းပညာရှင်တွေ ဆက်ပြီး လေ့လာနေကြတယ်။
အဲဒါကြောင့် “ပိဋကတ်တော် ၃၀ စီးနဲ့ သထုံက ယဉ်ကျေးမှုအကုန် ပုဂံကို ရောက်လာတယ်” ဆိုတဲ့ စကားကို သမိုင်းအမှန်တရားတစ်ခုလို တန်းပြောတာထက် မြန်မာ့ရာဇဝင်ထဲက အင်အားကြီးဆုံး ဇာတ်ကြောင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ အခုထိ အထောက်အထားနဲ့ ပြန်လည်စစ်ဆေးနေဆဲ အကြောင်းအရာတစ်ခု လို့ နားလည်တာ ပိုတိကျတယ်။
တချို့အခါ သမိုင်းရဲ့ အကောင်းဆုံးအဖြေဟာ “မသိသေးဘူး” ဆိုတာပါပဲ။
ပြီးတော့ အဲဒီ “မသိသေးဘူး” ဆိုတဲ့နေရာကပဲ နောက်ထပ်တူးဖော်မှု၊ ကျောက်စာအသစ်နဲ့ သုတေသနအသစ်တွေ ပေါ်လာနိုင်တဲ့ နေရာဖြစ်တယ်။
ကိုးကားထားသည့် အဓိကရင်းမြစ်များ
- Michael Aung-Thwin — The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma, University of Hawai‘i Press
- Encyclopaedia Britannica — Anawrahta / Pagan historical background
- UNESCO World Heritage Centre — Bagan
- သထုံ၊ ပုဂံနှင့် အစောပိုင်းမွန်-မြန်မာဆက်ဆံရေးဆိုင်ရာ ခေတ်သစ်ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ကျောက်စာလေ့လာချက်များ
Editor's Note: အနော်ရထာ၏ သထုံစစ်ချီမှုနှင့် ပိဋကတ်တော်သယ်ယူမှုအကြောင်းတွင် သမိုင်းပညာရှင်များအကြား အမြင်မတူညီမှုများရှိနေသောကြောင့် ရာဇဝင်ဖော်ပြချက်နှင့် အထောက်အထားအတည်ပြုနိုင်မှုကို သီးခြားခွဲ၍ ဖော်ပြထားသည်။


