လူသိနည်းတဲ့ မြန်မာ့မြို့ဟောင်း ၁၀ မြို့

ပုဂံ၊ အင်းဝ၊ အမရပူရ၊ မန္တလေး၊ ပဲခူး၊ သန်လျင် — မြန်မာ့သမိုင်းကို ပြောရင် ဒီမြို့နာမည်တွေကို မကြာခဏ ကြားရတယ်။

ဒါပေမယ့် မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ သမိုင်းဟာ နာမည်ကြီးမြို့တော်အနည်းငယ်နဲ့ပဲ တည်ဆောက်ထားတာ မဟုတ်ဘူး။

တချို့မြို့တွေက တစ်ခေတ်တစ်ခါမှာ နိုင်ငံတော်ရဲ့ အလယ်ဗဟို ဖြစ်ခဲ့တယ်။ တချို့က တရုတ်၊ အိန္ဒိယနဲ့ အရှေ့တောင်အာရှကြား ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းကို ထိန်းထားတယ်။ တချို့က ပျူ၊ ရခိုင်၊ မွန်၊ ရှမ်းနဲ့ မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမိုင်းကို နားလည်ဖို့ မရှိမဖြစ်လိုအပ်တယ်။

ယနေ့မှာတော့ မြို့တချို့ဟာ ရွာငယ်၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနနယ်မြေ သို့မဟုတ် မြေထဲမှာ ကျန်နေတဲ့ မြို့ရိုးနဲ့ အုတ်ပုံတွေ အဖြစ်သာ တွေ့ရတော့တယ်။

ဒီမြို့တွေကို သိလာတဲ့အခါ မြန်မာ့သမိုင်းဟာ “ပုဂံကစပြီး မန္တလေးမှာဆုံးတဲ့ ဇာတ်လမ်း” မဟုတ်ဘူးဆိုတာ ပိုရှင်းလာတယ်။

၁။ ဗိဿနိုး — မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ အစောဆုံးမြို့ပြယဉ်ကျေးမှုတစ်ခု

မကွေးတိုင်း၊ တောင်တွင်းကြီးအနီးမှာရှိတဲ့ ဗိဿနိုးမြို့ဟောင်းဟာ ပျူမြို့ပြယဉ်ကျေးမှုကို နားလည်ဖို့ အရေးကြီးဆုံးနေရာတွေထဲက တစ်ခု ဖြစ်တယ်။

ဗိဿနိုးရဲ့ သမိုင်းဟာ ပုဂံမပေါ်ခင် ရာစုနှစ်များစွာကို ပြန်ရောက်တယ်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနအထောက်အထားတွေက ဒီနေရာမှာ မြို့ရိုး၊ အုတ်အဆောက်အအုံ၊ သင်္ချိုင်းနဲ့ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံတွေ ရှိခဲ့တာကို ပြတယ်။

ပျူမြို့တွေမှာ တွေ့ရတဲ့ စက်ဝိုင်းဆန်တဲ့ မြို့ပြစီမံကိန်း၊ အုတ်တည်ဆောက်မှုနဲ့ အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုဆက်သွယ်မှုတွေဟာ ဗိဿနိုးမှာလည်း ထင်ရှားတယ်။

ဗိဿနိုးက ဘာကြောင့် အရေးကြီးသလဲဆိုရင် “မြန်မာနိုင်ငံမှာ မြို့ပြနိုင်ငံရေး ဘယ်အချိန်ကစခဲ့သလဲ” ဆိုတဲ့မေးခွန်းကို ပုဂံထက် အများကြီးစောတဲ့ခေတ်ဆီ ခေါ်သွားလို့ ဖြစ်တယ်။

၂၀၁၄ ခုနှစ်မှာ ဗိဿနိုး၊ ဟန်လင်းနဲ့ သရေခေတ္တရာတို့ ပါဝင်တဲ့ Pyu Ancient Cities ကို UNESCO World Heritage List ထဲ ထည့်သွင်းခဲ့တယ်။

၂။ ဟန်လင်း — ဆားနဲ့ ကုန်သွယ်ရေးကြောင့် ရှင်သန်ခဲ့တဲ့ ပျူမြို့

စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ရွှေဘိုအနီးက ဟန်လင်းမြို့ဟောင်းဟာ ပျူခေတ်ရဲ့ အရေးကြီးမြို့တစ်မြို့ ဖြစ်တယ်။

ဟန်လင်းဒေသမှာ ဆားထွက်ရှိမှုရှိတာက မြို့ရဲ့ စီးပွားရေးအတွက် အရေးကြီးခဲ့နိုင်တယ်။ ရှေးခေတ်မှာ ဆားဟာ အစားအစာထိန်းသိမ်းဖို့၊ လူနဲ့တိရစ္ဆာန်အတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်တဲ့ ကုန်ပစ္စည်းဖြစ်တာကြောင့် ဆားရင်းမြစ်ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းဟာ စီးပွားရေးအားသာချက် ဖြစ်တယ်။

ရှေးဟောင်းသုတေသနတူးဖော်မှုတွေမှာ လူအရိုးစု၊ အုတ်အဆောက်အအုံ၊ ဒင်္ဂါးနဲ့ ပျူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အထောက်အထားတွေ တွေ့ရတယ်။

ဟန်လင်းဟာ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းက မြောက်ဘက်သို့ ဆက်သွယ်တဲ့ လမ်းကြောင်းပေါ်မှာ ရှိတာကြောင့် ကုန်သွယ်ရေးနဲ့ နိုင်ငံရေးအရလည်း အရေးပါနိုင်တယ်။

ပုဂံမတိုင်ခင် မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းမှာ သီးခြားမြို့ပြကွန်ရက်တွေ ရှိခဲ့ကြောင်း ဟန်လင်းက သက်သေပြနေတယ်။

၃။ သရေခေတ္တရာ — ပုဂံမတိုင်ခင်က မြို့ကြီး

ပြည်မြို့အနီးက သရေခေတ္တရာကို လူတချို့သိကြပေမယ့် မြန်မာ့သမိုင်းမှာ ဘယ်လောက်အရေးကြီးခဲ့သလဲကိုတော့ မကြာခဏ လျှော့တွက်မိတတ်ကြတယ်။

သရေခေတ္တရာဟာ ပျူမြို့ပြယဉ်ကျေးမှုရဲ့ အကြီးဆုံးနဲ့ အရေးကြီးဆုံးဗဟိုတွေထဲက တစ်ခု ဖြစ်တယ်။

မြို့ရိုးအကျယ်အဝန်း၊ စေတီ၊ သင်္ချိုင်း၊ အုတ်အဆောက်အအုံ၊ ဒင်္ဂါးနဲ့ ပျူစာအထောက်အထားတွေက ဒီနေရာမှာ ဖွံ့ဖြိုးပြီးသား မြို့ပြလူမှုအဖွဲ့အစည်း ရှိခဲ့တာကို ပြတယ်။

အိန္ဒိယနဲ့ ဆက်သွယ်မှုရှိသလို ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုနဲ့ ဒေသခံအယူအဆတွေ ရောနှောနေတဲ့ အထောက်အထားတွေ တွေ့ရတယ်။

ပုဂံခေတ်မှာ တွေ့ရမယ့် အုတ်ဘုရားတည်ဆောက်မှု၊ စာရေးသားမှုနဲ့ ဘာသာရေးယဉ်ကျေးမှုတချို့ရဲ့ အစောပိုင်းအမြစ်ကို နားလည်ဖို့ သရေခေတ္တရာကို ကျော်သွားလို့ မရဘူး။

၄။ ဝေသာလီ — ရခိုင်သမိုင်းရဲ့ အရေးကြီးမြို့တော်

ရခိုင်ပြည်နယ် မြောက်ဦးအနီးမှာရှိတဲ့ ဝေသာလီမြို့ဟောင်းဟာ ရခိုင်သမိုင်းရဲ့ အရေးကြီးအခန်းတစ်ခန်း ဖြစ်တယ်။

ဝေသာလီခေတ်ကို အကြမ်းဖျင်းအားဖြင့် ပထမထောင်စုနှစ်နှောင်းပိုင်းနဲ့ ဆက်စပ်လေ့လာကြတယ်။ ဒီဒေသက ဒင်္ဂါး၊ ကျောက်စာ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာနဲ့ ဟိန္ဒူအနုပညာလက်ရာတွေဟာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်က ကုန်သွယ်ရေးကမ္ဘာနဲ့ ဆက်သွယ်မှုရှိခဲ့ကြောင်း ပြတယ်။

ဝေသာလီရဲ့ အရေးပါမှုက ရခိုင်သမိုင်းဟာ မြောက်ဦးခေတ်ကမှ စတင်တာ မဟုတ်ကြောင်း ပြသတာ ဖြစ်တယ်။

ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဟာ အိန္ဒိယအရှေ့ပိုင်း၊ ဘင်္ဂလားနဲ့ အရှေ့တောင်အာရှကြား ယဉ်ကျေးမှုနဲ့ ကုန်သွယ်ရေးဆက်သွယ်ရာဒေသ ဖြစ်ခဲ့တယ်။

ယနေ့ မြောက်ဦးကို သွားလည်သူအများစုက နာမည်ကြီးဘုရားတွေကိုပဲ အာရုံစိုက်တတ်ပေမယ့် မြောက်ဦးမပေါ်ခင် ရခိုင်နိုင်ငံရေးအခြေခံကို နားလည်ဖို့ ဝေသာလီက အရေးကြီးတယ်။

၅။ ဓညဝတီ — သမိုင်းနဲ့ ဒဏ္ဍာရီကြားက ရခိုင်မြို့ဟောင်း

ဓညဝတီဟာ ရခိုင်ရာဇဝင်နဲ့ မဟာမုနိဘုရားသမိုင်းမှာ အလွန်အရေးကြီးတဲ့ နာမည် ဖြစ်တယ်။

ရခိုင်ရာဇဝင်အစဉ်အလာမှာ ဓညဝတီကို အလွန်ရှေးကျတဲ့ မင်းနေပြည်တော်အဖြစ် ဖော်ပြပြီး မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်နဲ့ ဆက်စပ်ထားတယ်။

ဒါပေမယ့် ရာဇဝင်ထဲက ရက်စွဲအားလုံးကို ခေတ်ပြိုင်ရှေးဟောင်းသုတေသနနဲ့ တိုက်ရိုက်အတည်ပြုနိုင်တာ မဟုတ်ဘူး။

ဒီအချက်ကြောင့် ဓညဝတီက ပိုစိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတယ်။

တစ်ဖက်မှာ မြို့ရိုးနဲ့ ရှေးဟောင်းအထောက်အထားတွေရှိတဲ့ သမိုင်းဝင်နေရာတစ်ခု ဖြစ်တယ်။ တစ်ဖက်မှာ ရခိုင်တော်ဝင်အမှတ်တရနဲ့ ဘာသာရေးဒဏ္ဍာရီရဲ့ ဗဟိုတစ်ခု ဖြစ်တယ်။

သမိုင်းပညာအတွက် အရေးကြီးတာက ဒဏ္ဍာရီကို ဖျက်ပစ်တာမဟုတ်ဘဲ ဘယ်အပိုင်းကို ရှေးဟောင်းအထောက်အထားနဲ့ အတည်ပြုနိုင်သလဲ၊ ဘယ်အပိုင်းက နောက်ပိုင်းရာဇဝင်အစဉ်အလာလဲဆိုတာ ခွဲဖတ်တာ ဖြစ်တယ်။

၆။ မက္ခရာ — အင်းဝနားက အရေးကြီးပေမယ့် မေ့လျော့နေတဲ့ မြို့

အင်းဝနဲ့ ကျောက်ဆည်ဒေသကို လေ့လာရင် မက္ခရာဆိုတဲ့ နာမည်ကို ရာဇဝင်ထဲမှာ တွေ့ရတတ်တယ်။

ယနေ့ခေတ်မှာ မက္ခရာကို ပုဂံ၊ အင်းဝလို ခရီးသွားမြို့ဟောင်းကြီးတစ်ခုအဖြစ် မသိကြပေမယ့် အလယ်ခေတ်မြန်မာနိုင်ငံရေးမှာ အရေးပါတဲ့ ဒေသတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့တယ်။

ကျောက်ဆည်စပါးဒေသဟာ ပုဂံနဲ့ နောက်ပိုင်းအထက်မြန်မာနိုင်ငံတွေအတွက် စားနပ်ရိက္ခာထုတ်လုပ်မှုအရေးကြီးတဲ့ နေရာဖြစ်တယ်။ ဒီဒေသကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းဟာ နိုင်ငံရေးအာဏာနဲ့ တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်တယ်။

မက္ခရာကို တော်ဝင်မင်းသားတွေနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေအဖြစ် ရာဇဝင်တွေမှာ တွေ့ရတယ်။

မြို့တော်မဟုတ်လို့ လူသိနည်းသွားပေမယ့် “နိုင်ငံတော်တစ်ခုကို မြို့တော်တစ်မြို့တည်းက မကျွေးနိုင်ဘူး” ဆိုတာ မက္ခရာနဲ့ ကျောက်ဆည်ဒေသက သတိပေးတယ်။

နန်းတော်နောက်ကွယ်မှာ စပါး၊ ရေသွင်းစနစ်နဲ့ ဒေသခံအုပ်ချုပ်ရေးကို ထိန်းထားတဲ့ မြို့တွေရှိတယ်။

၇။ စစ်ကိုင်း — သုံးနှစ်လေးနှစ်မဟုတ်၊ မင်းဆက်တစ်ခုရဲ့ မြို့တော်

ယနေ့ စစ်ကိုင်းကို စေတီပုထိုးနဲ့ ဘုန်းကြီးကျောင်းများတဲ့ ဘာသာရေးမြို့အဖြစ် ပိုသိကြတယ်။

ဒါပေမယ့် ပုဂံကျဆုံးပြီးနောက် ၁၄ ရာစုမှာ စစ်ကိုင်းဟာ သီးခြားနိုင်ငံတစ်ခုရဲ့ မြို့တော် ဖြစ်ခဲ့တယ်။

ပုဂံအာဏာကျဆင်းပြီးနောက် မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းမှာ ပင်းယနဲ့ စစ်ကိုင်းအာဏာစင်တာနှစ်ခု ပေါ်လာတယ်။ ဧရာဝတီမြစ်က နှစ်ခုကြား သဘာဝအတားအဆီးတစ်ခုလို ရှိတယ်။

စစ်ကိုင်းနိုင်ငံဟာ ၁၃၁၅ ဝန်းကျင်ကနေ ၁၃၆၄ အထိ အရေးပါခဲ့ပြီး ရှမ်းစစ်တပ်တွေရဲ့ တိုက်ခိုက်မှုနောက်ပိုင်း အားနည်းကျဆုံးသွားတယ်။

နောက်ဆုံး သတိုးမင်းဖျားက အင်းဝကို တည်ထောင်ပြီး ဒေသအာဏာကို ပြန်လည်စုစည်းတယ်။

ဒီနေ့ ဘုရားဖူးသွားတဲ့ စစ်ကိုင်းတောင်အနီးမှာ တစ်ချိန်က မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းရဲ့ နိုင်ငံရေးအာဏာဗဟိုတစ်ခု ရှိခဲ့တယ်ဆိုတာ မကြာခဏ မေ့နေကြတယ်။

၈။ ပင်းယ — ပုဂံနောက်ပိုင်း အာဏာလစ်ဟာမှုထဲက မြို့တော်

မန္တလေးနဲ့ ကျောက်ဆည်ကြားဒေသမှာရှိတဲ့ ပင်းယဟာ ပုဂံကျဆုံးပြီးနောက် ပေါ်လာတဲ့ အရေးကြီးနိုင်ငံရေးဗဟိုတစ်ခု ဖြစ်တယ်။

ပုဂံမင်းဆက်အာဏာ အားနည်းသွားတဲ့နောက် မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းကို တစ်နိုင်ငံတည်းက ချက်ချင်းပြန်မထိန်းနိုင်ခဲ့ဘူး။

ဒီအခြေအနေမှာ ပင်းယနိုင်ငံနဲ့ စစ်ကိုင်းနိုင်ငံတို့ ပေါ်လာတယ်။

ပင်းယဟာ ကျောက်ဆည်စပါးဒေသနဲ့ နီးတာကြောင့် စီးပွားရေးအခြေခံကောင်းတဲ့ နေရာဖြစ်ပေမယ့် ရှမ်းအင်အားစုတွေနဲ့ ဒေသခံမင်းသားတွေရဲ့ အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုကြားမှာ တည်ငြိမ်တဲ့ ဗဟိုနိုင်ငံတစ်ခု မဖြစ်နိုင်ခဲ့ဘူး။

၁၃၆၄ ခုနှစ်ဝန်းကျင်မှာ ရှမ်းတပ်တွေရဲ့ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပင်းယနဲ့ စစ်ကိုင်းနှစ်ခုစလုံး အားနည်းကျဆုံးပြီး အင်းဝခေတ်ပေါ်လာဖို့ လမ်းဖွင့်ပေးခဲ့တယ်။

ပင်းယကို သိထားရင် ပုဂံပြီးတာနဲ့ အင်းဝချက်ချင်းပေါ်လာတာ မဟုတ်ကြောင်း နားလည်လာတယ်။ ကြားမှာ အာဏာကွဲပြားနေတဲ့ ရာစုတစ်ခုနီးပါး ရှိခဲ့တယ်။

၉။ တောင်ငူဟောင်း — အင်ပါယာကြီးတစ်ခု မပေါ်ခင်က နယ်စပ်မြို့

“တောင်ငူ” ဆိုတာကြားရင် တပင်ရွှေထီးနဲ့ ဘုရင့်နောင်ကို သတိရတတ်ကြတယ်။

ဒါပေမယ့် တောင်ငူက အစကတည်းက အင်ပါယာမြို့တော်ကြီး မဟုတ်ဘူး။

ပဲခူးရိုးမနဲ့ စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်းကြားမှာရှိတဲ့ တောင်ငူဟာ အင်းဝနဲ့ ဟံသာဝတီအာဏာနယ်မြေကြားက နယ်စပ်ဆန်တဲ့ ဒေသတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့တယ်။

၁၅ ရာစုနဲ့ ၁၆ ရာစုအစောပိုင်းမှာ အင်းဝအာဏာအားနည်းလာတာနဲ့ လူတွေ တောင်ဘက်ကို ရွှေ့ပြောင်းလာပြီး တောင်ငူအင်အား တဖြည်းဖြည်းကြီးလာတယ်။

မင်းကြီးညိုလက်ထက်မှာ တောင်ငူဟာ ပိုမိုလွတ်လပ်တဲ့ နိုင်ငံရေးဗဟို ဖြစ်လာတယ်။ သူ့သား တပင်ရွှေထီးလက်ထက်မှာ ဟံသာဝတီကို သိမ်းယူပြီး အောက်မြန်မာပြည်ဘက် အာဏာချဲ့တယ်။

နောက်ဆုံး ဘုရင့်နောင်လက်ထက်မှာ တောင်ငူမင်းဆက်ဟာ အရှေ့တောင်အာရှရဲ့ အကြီးဆုံးနိုင်ငံရေးကွန်ရက်တွေထဲက တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့တယ်။

ဒါကြောင့် တောင်ငူဟောင်းက “နယ်စပ်မြို့ငယ်တစ်မြို့က ဘယ်လို အင်ပါယာတစ်ခုရဲ့ မွေးရာပါ ဖြစ်လာနိုင်သလဲ” ဆိုတာ ပြတဲ့ မြို့ ဖြစ်တယ်။

၁၀။ မုတ္တမ — ပင်လယ်ကုန်သွယ်ရေးကမ္ဘာနဲ့ မြန်မာပြည်ကို ချိတ်ပေးခဲ့တဲ့ မြို့

ယနေ့ မုတ္တမဟာ မော်လမြိုင်တစ်ဖက်က မြို့တစ်မြို့အဖြစ်သာ လူသိများတတ်တယ်။

ဒါပေမယ့် အလယ်ခေတ်အရှေ့တောင်အာရှမှာ Martaban ဆိုတဲ့ နာမည်ဟာ နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေးမှတ်တမ်းတွေထဲမှာ အရေးကြီးတယ်။

မုတ္တမဟာ ပင်လယ်ထွက်ပေါက်ကောင်းပြီး အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ၊ မလက္ကာရေလက်ကြားနဲ့ တရုတ်ကုန်သွယ်ရေးကွန်ရက်တွေကြား ဆက်သွယ်နိုင်တဲ့နေရာမှာ ရှိတယ်။

မွန်နိုင်ငံရေးသမိုင်းမှာလည်း မုတ္တမက အရေးကြီးတယ်။ ပုဂံအာဏာကျဆင်းပြီးနောက် ဝါရီရူးက မုတ္တမကို အခြေပြုပြီး မွန်နိုင်ငံတစ်ခု တည်ဆောက်ခဲ့တယ်။ နောက်ပိုင်း ဟံသာဝတီနိုင်ငံရဲ့ အစောပိုင်းဗဟိုတွေထဲက တစ်ခု ဖြစ်လာတယ်။

“Martaban jars” လို့ နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေးမှာ လူသိများခဲ့တဲ့ အိုးကြီးတွေကိုတောင် မုတ္တမနာမည်နဲ့ ခေါ်ခဲ့ကြတယ်။ အိုးအားလုံး မုတ္တမမှာ ထုတ်လုပ်ခဲ့တာ မဟုတ်ပေမယ့် မုတ္တမဆိပ်ကမ်းကနေ ကုန်သွယ်ခဲ့တာကြောင့် နာမည်က နိုင်ငံတကာကုန်ပစ္စည်းအသုံးအနှုန်းတစ်ခု ဖြစ်သွားတယ်။

ဒါက မြို့တစ်မြို့ရဲ့ နာမည်ဟာ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးဝေါဟာရထဲအထိ ဝင်သွားနိုင်ခဲ့တဲ့ ထူးခြားတဲ့ဥပမာ ဖြစ်တယ်။

ဒီမြို့ ၁၀ မြို့ကို မြေပုံပေါ်မှာ တွဲကြည့်ရင် ဘာမြင်ရသလဲ

ဗိဿနိုး၊ ဟန်လင်းနဲ့ သရေခေတ္တရာကို ကြည့်ရင် ပုဂံမတိုင်ခင်ကတည်းက မြန်မာပြည်မှာ မြို့ပြယဉ်ကျေးမှုတွေ ရှိနေပြီဆိုတာ မြင်ရတယ်။

ဝေသာလီနဲ့ ဓညဝတီကို ကြည့်ရင် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဟာ အိန္ဒိယနဲ့ အရှေ့တောင်အာရှကြား ယဉ်ကျေးမှုလမ်းကြောင်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့တာ မြင်ရတယ်။

ပင်းယ၊ စစ်ကိုင်းနဲ့ မက္ခရာကို ကြည့်ရင် မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းနိုင်ငံရေးဟာ ပုဂံပြီးတာနဲ့ အင်းဝတစ်ခုတည်းဆီ ချက်ချင်းမရောက်ခဲ့ဘူးဆိုတာ သိလာတယ်။

တောင်ငူကို ကြည့်ရင် နယ်စပ်မြို့တစ်မြို့က အင်ပါယာရဲ့ အစဖြစ်နိုင်တယ်။

မုတ္တမကို ကြည့်ရင် မြန်မာ့သမိုင်းဟာ မြေပြင်နိုင်ငံရေးတင်မဟုတ်ဘဲ ပင်လယ်ကုန်သွယ်ရေးနဲ့လည်း ချိတ်ဆက်နေတယ်။

ဒီမြို့တွေကို တစ်ကြောင်းတည်းနဲ့ ချိတ်လိုက်ရင် အချက်တစ်ခု ထင်ရှားလာတယ်။

မြန်မာ့သမိုင်းမှာ အာဏာဗဟိုဟာ တစ်နေရာတည်းမှာ မတည်ခဲ့ဘူး။

ရေရှိရာ၊ စပါးရှိရာ၊ ဆားရှိရာ၊ ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းရှိရာ၊ မြစ်ဆုံရာနဲ့ စစ်ရေးအရ ကာကွယ်လွယ်ရာတွေမှာ မြို့တွေ ပေါ်လာတယ်။ အခြေအနေပြောင်းရင် အာဏာဗဟိုလည်း ပြောင်းသွားတယ်။

မြို့ဟောင်းတစ်မြို့ ဘာကြောင့် ပျောက်သွားတာလဲ

မြို့တစ်မြို့ ပျောက်သွားတာဟာ စစ်ရှုံးလို့တစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘူး။

မြစ်ကြောင်းပြောင်းနိုင်တယ်။ ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း ပြောင်းနိုင်တယ်။ စပါးထုတ်လုပ်မှုနဲ့ ရေသွင်းစနစ် အားနည်းနိုင်တယ်။ မြို့တော်အသစ်တည်ပြီး လူတွေရွှေ့သွားနိုင်တယ်။ နိုင်ငံရေးအာဏာပြောင်းနိုင်တယ်။

တချို့မြို့တွေမှာ မြို့ဟောင်းဘေးမှာ မြို့သစ်ဆက်ရှင်သန်နေတယ်။ တချို့နေရာတွေက လုံးဝကျေးရွာဖြစ်သွားတယ်။ တချို့က ရှေးဟောင်းနယ်မြေအဖြစ်သာ ကျန်တယ်။

ဒါကြောင့် မြို့ပျက်တစ်ခုကို ကြည့်တဲ့အခါ “ဒီမှာ ဘုရင်ဘယ်သူနေခဲ့လဲ” ဆိုတာတင် မမေးသင့်ဘူး။

ဒီမြို့ကို ဘာက အသက်ရှင်စေခဲ့သလဲ၊ ပြီးတော့ အဲဒီအရာ ဘာကြောင့် ပျောက်သွားသလဲ ဆိုတာ မေးရမယ်။

ပုဂံမတိုင်ခင်မှာ သမိုင်းမရှိဘူးလား

ရှိတယ်။

ဒီစာရင်းထဲက ပျူမြို့တွေက အဲဒီအမြင်ကို အကောင်းဆုံးပြင်ပေးတယ်။

ပုဂံဟာ မြန်မာ့သမိုင်းမှာ အလွန်အရေးကြီးတယ်။ ဒါပေမယ့် ပုဂံဟာ အလွတ်မြေပေါ်ကနေ ရုတ်တရက်ပေါ်လာတာ မဟုတ်ဘူး။

ပုဂံမတိုင်ခင်ကတည်းက မြို့တည်နည်း၊ ရေစီမံခန့်ခွဲမှု၊ အုတ်တည်ဆောက်မှု၊ ဘာသာရေး၊ ကုန်သွယ်ရေးနဲ့ စာရေးသားမှုအတွေ့အကြုံတွေ ရှိပြီးသား ဖြစ်တယ်။

သရေခေတ္တရာ၊ ဟန်လင်းနဲ့ ဗိဿနိုးတို့လို မြို့တွေကို နားလည်မှ ပုဂံဘယ်လိုပေါ်လာနိုင်ခဲ့သလဲကို ပိုကောင်းကောင်းနားလည်နိုင်တယ်။

မြို့ဟောင်းတွေကို ဘာကြောင့် ထိန်းသိမ်းသင့်သလဲ

အုတ်ဟောင်းတစ်လုံးဟာ ကြည့်ရင် ဘာမှမပြောဘူး။

ဒါပေမယ့် ဘယ်နေရာမှာ တွေ့တယ်၊ ဘယ်အလွှာထဲမှာ ရှိတယ်၊ ဘေးမှာ ဘာပစ္စည်းတွေရှိတယ်ဆိုတာ မှတ်တမ်းတင်ထားရင် အဲဒီအုတ်ဟာ ရာစုနှစ်တစ်ခုရဲ့ အထောက်အထား ဖြစ်လာတယ်။

ရှေးဟောင်းနေရာတစ်ခုကို စနစ်မကျတူးဖော်ခြင်း၊ အုတ်ယူခြင်း၊ အဆောက်အအုံအသစ်ဆောက်ခြင်းနဲ့ တရားမဝင်ရှေးဟောင်းပစ္စည်းရှာဖွေခြင်းတွေက ပစ္စည်းတစ်ခုတည်းကို ပျက်စီးစေတာမဟုတ်ဘူး။

အဲဒီပစ္စည်းရဲ့ context ကို ဖျက်ပစ်တာ ဖြစ်တယ်။

Context ပျောက်သွားရင် သမိုင်းအချက်အလက်လည်း ပြန်မရနိုင်တော့ဘူး။

ဒါကြောင့် မြို့ဟောင်းတွေကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဟာ အုတ်ပုံတွေကို ကာကွယ်တာတင်မဟုတ်ဘဲ နောက်မျိုးဆက်တွေအတွက် အတိတ်ကို ပြန်ဖတ်နိုင်မယ့် စာမျက်နှာတွေကို ကာကွယ်တာ ဖြစ်တယ်။

မြန်မာ့သမိုင်းကို ပြန်ကြည့်ရင်

တစ်ချိန်က ဟန်လင်းမှာ လူတွေ ဆားထုတ်ပြီး ကုန်သွယ်ခဲ့တယ်။

သရေခေတ္တရာမှာ ပျူစာရေးသားသူတွေ ရှိခဲ့တယ်။

ဝေသာလီမှာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်က ကုန်သည်တွေနဲ့ ဆက်သွယ်ခဲ့တယ်။

စစ်ကိုင်းနဲ့ ပင်းယမှာ မင်းတွေ နိုင်ငံရေးအာဏာအတွက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့တယ်။

တောင်ငူမှာ နယ်စပ်မြို့တစ်မြို့က အင်ပါယာဖြစ်လာဖို့ အခြေခံတည်ဆောက်ခဲ့တယ်။

မုတ္တမဆိပ်ကမ်းကနေ ကုန်ပစ္စည်းတွေ ပင်လယ်ကျော်ထွက်သွားတယ်။

ယနေ့ ဒီနေရာတချို့မှာ တိတ်ဆိတ်နေတဲ့ မြို့ရိုး၊ မြေသားတောင်ပုံနဲ့ အုတ်အကျိုးအပဲ့တွေပဲ မြင်ရနိုင်တယ်။

ဒါပေမယ့် တစ်ချိန်က အဲဒီနေရာတွေမှာ လူတွေမွေးဖွားခဲ့တယ်၊ ရောင်းဝယ်ခဲ့တယ်၊ စစ်တိုက်ခဲ့တယ်၊ ဘုရားတည်ခဲ့တယ်၊ အာဏာအတွက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့တယ်၊ မိသားစုတည်ဆောက်ခဲ့တယ်။

မြို့ဟောင်းဆိုတာ ပျက်စီးနေတဲ့ အဆောက်အအုံမဟုတ်ဘူး။

တစ်ချိန်က အသက်ရှင်ခဲ့တဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရဲ့ ကျန်ရစ်နေတဲ့ မှတ်ဉာဏ် ဖြစ်တယ်။

ဒီမြို့တွေကို သိလာတာနဲ့ မြန်မာ့သမိုင်းရဲ့ မြေပုံဟာ ပုဂံ၊ အင်းဝနဲ့ မန္တလေးအနည်းငယ်ကနေ တစ်နိုင်ငံလုံးအနှံ့ ဖြန့်ကျက်သွားတယ်။

အဲဒီအခါမှ မြန်မာနိုင်ငံဟာ မင်းဆက်တစ်ဆက်ပြီးတစ်ဆက်ရဲ့ ဇာတ်လမ်းတင်မဟုတ်ဘဲ နှစ်ပေါင်းထောင်ချီအတွင်း ပေါ်လာ၊ ကြီးထွား၊ ပျောက်ကွယ်ပြီး တစ်ခုနဲ့တစ်ခု အမွေဆက်ခံခဲ့ကြတဲ့ မြို့ပြယဉ်ကျေးမှုများရဲ့ ကွန်ရက်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့တာကို မြင်လာရတယ်။

အဓိကရင်းမြစ်များ

• UNESCO World Heritage Centre — Pyu Ancient Cities ဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနအချက်အလက်များ
• မြန်မာနိုင်ငံ ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ပျူမြို့များ၊ ပုဂံမတိုင်ခင် မြို့ပြယဉ်ကျေးမှုနှင့် တူးဖော်လေ့လာချက်များ
• ရခိုင်ရာဇဝင်၊ ဝေသာလီနှင့် ဓညဝတီဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ဒင်္ဂါးလေ့လာချက်များ
• မဟာရာဇဝင်၊ မှန်နန်းမဟာရာဇဝင်နှင့် ပင်းယ၊ စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝ၊ တောင်ငူခေတ်ဆိုင်ရာ မြန်မာရာဇဝင်မှတ်တမ်းများ
• မွန်ရာဇဝင်နှင့် မုတ္တမ၊ ဟံသာဝတီ၊ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာကုန်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ သုတေသနများ
• မြန်မာ့မြို့ပြသမိုင်း၊ ရေသွင်းစနစ်၊ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ premodern trade ဆိုင်ရာ ခေတ်သစ်ပညာရပ်လေ့လာချက်များ

Editor’s Note: “လူသိနည်း” ဟူသောစကားသည် မြို့များ၏ သမိုင်းတန်ဖိုးကို အဆင့်သတ်မှတ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ယနေ့အများပြည်သူကြား ပုဂံ၊ အင်းဝ၊ မန္တလေးတို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ဆွေးနွေးမှုနည်းသော နေရာများကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဓညဝတီကဲ့သို့ နေရာများတွင် ရာဇဝင်အစဉ်အလာနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနရက်စွဲများ မတူနိုင်သဖြင့် ဒဏ္ဍာရီနှင့် အတည်ပြုနိုင်သော သမိုင်းအထောက်အထားကို ခွဲခြားဖော်ပြထားသည်။