အင်းဝ၊ အမရပူရ၊ မန္တလေး — ဘာကြောင့် မြို့တော်တွေ အကြိမ်ကြိမ်ပြောင်းခဲ့ကြတာလဲ

အင်းဝ၊ အမရပူရနဲ့ မန္တလေးဟာ ယနေ့မြေပုံပေါ်မှာ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု အလွန်ဝေးကွာတဲ့ မြို့တွေမဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမယ့် မြန်မာ့သမိုင်းမှာတော့ ဒီနေရာတွေဟာ ခေတ်တစ်ခေတ်စီရဲ့ နိုင်ငံရေးနှလုံးသား ဖြစ်ခဲ့ကြတယ်။

မင်းဆက်ပြောင်းတိုင်း၊ အာဏာချိန်ခွင်လျှာပြောင်းတိုင်း၊ စစ်ရေးအခြေအနေပြောင်းတိုင်း မြို့တော်ကလည်း ရွေ့ခဲ့တယ်။ တစ်ခါတလေ မြို့ဟောင်းပျက်စီးလို့ ပြောင်းတယ်။ တစ်ခါတလေ မင်းသစ်တစ်ပါးက သူ့အာဏာသစ်ကို မြို့သစ်တစ်မြို့နဲ့ စတင်ချင်လို့ ပြောင်းတယ်။ တစ်ခါတလေတော့ နက္ခတ်ဗေဒင်၊ ဘာသာရေးယုံကြည်မှုနဲ့ ပထဝီအနေအထားတွေပါ ဆုံးဖြတ်ချက်ထဲ ဝင်လာတယ်။

ဒါကြောင့် မြန်မာဘုရင်တွေ မြို့တော်ကို အကြိမ်ကြိမ်ပြောင်းခဲ့တာကို “ဘုရင်စိတ်ပြောင်းလို့” လို့ ရိုးရိုးရှင်းရှင်း နားလည်လို့မရဘူး။ မြို့တော်ပြောင်းခြင်းဟာ နိုင်ငံတော်ကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းနဲ့ အနီးစပ်ဆုံး နိုင်ငံရေးလုပ်ရပ်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့တယ်။

အင်းဝ — မြစ်နှစ်စင်းကြားက နိုင်ငံရေးဗဟိုချက်

အင်းဝကို ၁၃၆၄ ခုနှစ်မှာ သတိုးမင်းဖျားက မြို့တော်အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့တယ်။ ဧရာဝတီနဲ့ မြစ်ငယ်မြစ်တို့အနီး တည်ရှိတဲ့အတွက် ရေကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေး၊ စိုက်ပျိုးရေးနဲ့ စစ်ရေးအတွက် အရေးပါတဲ့ နေရာဖြစ်ခဲ့တယ်။

အင်းဝဟာ မင်းဆက်တစ်ဆက်တည်းရဲ့ မြို့တော်မဟုတ်ဘူး။ နောက်ပိုင်း တောင်ငူမင်းဆက် ပြန်လည်တည်ထောင်ချိန်မှာလည်း အင်းဝဟာ အရေးကြီးတဲ့ မြို့တော်ဖြစ်လာပြန်တယ်။ အဲဒီအတွက် “အင်းဝ” ဆိုတဲ့အမည်ကို နိုင်ငံခြားသားတချို့က မြန်မာနိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို ရည်ညွှန်းသုံးစွဲခဲ့တဲ့အထိ နိုင်ငံရေးအမှတ်အသားကြီးတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့တယ်။

ဒါပေမယ့် အင်းဝရဲ့ အားသာချက်ဖြစ်တဲ့ မြစ်နီးခြင်းက အားနည်းချက်လည်း ဖြစ်နိုင်တယ်။ ရေကြီးမှု၊ မြေပြိုမှုနဲ့ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်တွေကို ရင်ဆိုင်ရတတ်တယ်။ ၁၈၃၉ ခုနှစ်မှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ ပြင်းထန်တဲ့ ငလျင်က အင်းဝကို အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းမြို့တော်ပြောင်းရွှေ့မှုအတွက် အရေးကြီးတဲ့အကြောင်းရင်းတစ်ခု ဖြစ်လာတယ်။

ကုန်းဘောင်မင်းဆက်အစမှာ မြို့တော်တစ်မြို့တည်း မရှိခဲ့ဘူး

၁၇၅၂ ခုနှစ်မှာ အလောင်းဘုရားက ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်တဲ့အခါ မြို့တော်ကို သူ့ဇာတိ မုဆိုးဘိုမှာထားပြီး အဲဒီမြို့ကို ရွှေဘိုလို့ ပြောင်းခေါ်ခဲ့တယ်။ သားတော် နောင်တော်ကြီးလက်ထက်မှာလည်း ရွှေဘိုက အရေးပါနေဆဲဖြစ်ပေမယ့် ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက်မှာ မြို့တော်ကို အင်းဝဘက် ပြန်ရွှေ့ခဲ့တယ်။

နောက်ပိုင်း ဘိုးတော်ဘုရား နန်းတက်တဲ့ ၁၇၈၂ ခုနှစ်မှာတော့ အင်းဝကို စွန့်ပြီး အမရပူရမြို့သစ်ကို တည်ခဲ့တယ်။

ဒီနေရာမှာ အရေးကြီးတဲ့အချက်တစ်ခုရှိတယ်။ မြန်မာဘုရင်တစ်ပါးအတွက် မြို့တော်ဟာ အစိုးရရုံးတွေရှိတဲ့ နေရာတစ်ခုတင်မဟုတ်ဘူး။ နန်းတော်၊ မြို့ရိုး၊ ကျုံး၊ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း၊ ဈေး၊ လူနေအိမ်နဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးကွန်ရက်အားလုံး ပေါင်းစည်းထားတဲ့ တော်ဝင်အာဏာရဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာပုံရိပ် ဖြစ်တယ်။

မင်းသစ်တစ်ပါးက မြို့သစ်တည်ခြင်းဟာ “ငါ့ခေတ်စတင်ပြီ” ဆိုတဲ့ နိုင်ငံရေးကြေညာချက်တစ်ခုနဲ့ တူတယ်။

အမရပူရကို ဘာကြောင့်တည်ခဲ့တာလဲ

ဘိုးတော်ဘုရားက ၁၇၈၂ ခုနှစ်မှာ အမရပူရကို မြို့တော်သစ်အဖြစ် တည်ခဲ့တယ်။ “အမရပူရ” ဆိုတဲ့အမည်ကိုယ်တိုင်က မသေခြင်းမြို့၊ ထာဝရမြို့ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ်မျိုး ရှိတယ်။

မြို့သစ်တည်ဆောက်ရာမှာ မြန်မာတော်ဝင်အစဉ်အလာအရ နက္ခတ်ဗေဒင်၊ မင်္ဂလာအချိန်နဲ့ မြို့ကွက်ပုံစံတို့ကို အရေးကြီးစွာ ထည့်သွင်းစဉ်းစားခဲ့ကြတယ်။ ဒါပေမယ့် အမရပူရတည်ခြင်းကို နက္ခတ်တစ်ခုတည်းနဲ့ ရှင်းပြလို့မရဘူး။ မြို့တော်သစ်တစ်ခုဟာ ဘိုးတော်ဘုရားရဲ့ နန်းသစ်နဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးသစ်ကို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ ထင်ရှားစေတယ်။ အင်းဝအနီးမှာပဲ ရှိနေတာကြောင့် အထက်မြန်မာပြည်ရဲ့ စိုက်ပျိုးရေးနဲ့ လူဦးရေအခြေခံကိုလည်း ဆက်လက်အသုံးချနိုင်တယ်။

ဘကြီးတော်မင်းက အင်းဝကို ဘာကြောင့် ပြန်သွားတာလဲ

အမရပူရကို တည်ပြီး နှစ်ပေါင်းလေးဆယ်ဝန်းကျင်အကြာမှာ မြို့တော်က ထပ်ရွေ့တယ်။ ဘကြီးတော်မင်းက ၁၈၂၃ ခုနှစ်မှာ မြို့တော်ကို အင်းဝဘက် ပြန်ပြောင်းခဲ့တယ်။ အင်းဝဟာ ရှေးဟောင်းတော်ဝင်အာဏာနဲ့ အလွန်နက်ရှိုင်းစွာ ချိတ်ဆက်ထားတဲ့ နေရာဖြစ်တာကြောင့် နိုင်ငံရေးအမှတ်အသားအရ အလေးချိန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်တယ်။

ဒါပေမယ့် ဘကြီးတော်လက်ထက်ဟာ ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲနဲ့ တိုက်ဆိုင်လာတယ်။ ၁၈၂၄ ကနေ ၁၈၂၆ အထိ ဖြစ်ပွားတဲ့ စစ်ပွဲက ကုန်းဘောင်နိုင်ငံအတွက် လူအင်အား၊ ငွေကြေးနဲ့ နယ်မြေဆုံးရှုံးမှု ကြီးမားစေခဲ့တယ်။

၁၈၃၉ ငလျင်နဲ့ အင်းဝ၏အဆုံး

သာယာဝတီမင်း နန်းတက်ပြီးနောက် အစိုးရဗဟိုကို အမရပူရဘက် ပြန်ရွှေ့လာခဲ့တယ်။ ၁၈၃၉ ခုနှစ်မှာ အင်းဝဒေသကို ပြင်းထန်တဲ့ ငလျင်လှုပ်ခတ်ပြီး နန်းတော်နဲ့ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံအများအပြား ပျက်စီးခဲ့တာကြောင့် အင်းဝကို မြို့တော်အဖြစ် ပြန်လည်အသုံးပြုဖို့ ပိုခက်ခဲသွားတယ်။

ဒီဖြစ်ရပ်က မြို့တော်ရွေးချယ်မှုမှာ နိုင်ငံရေးနဲ့ ယုံကြည်မှုတင်မဟုတ်ဘဲ သဘာဝပထဝီဝင်ကလည်း ဘယ်လောက်အရေးကြီးတယ်ဆိုတာ ပြတယ်။

မင်းတုန်းမင်းနဲ့ မန္တလေးမြို့သစ်

နောက်ဆုံး အကြီးမားဆုံးမြို့တော်ပြောင်းရွှေ့မှုက မင်းတုန်းမင်းလက်ထက်မှာ ဖြစ်တယ်။ မင်းတုန်းမင်းဟာ ၁၈၅၃ ခုနှစ်မှာ နန်းတက်ခဲ့တယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ မြန်မာနိုင်ငံဟာ ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲအပြီး အောက်မြန်မာပြည်အများစုကို ဆုံးရှုံးထားပြီးသားဖြစ်တယ်။ ရန်ကုန်နဲ့ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွေဟာ ဗြိတိသျှလက်အောက် ရောက်သွားပြီ။

၁၈၅၇ ခုနှစ်မှာ မင်းတုန်းမင်းက မန္တလေးတောင်ခြေမှာ မြို့တော်သစ်တည်ဖို့ အမိန့်ပေးခဲ့ပြီး ၁၈၅၉ ခုနှစ်ဝန်းကျင်မှာ နန်းတော်နဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးဗဟိုကို အမရပူရကနေ မန္တလေးသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့တယ်။

ရာဇဝင်နဲ့ ရိုးရာအယူအဆမှာ မန္တလေးတောင်အနီး ဗုဒ္ဓသာသနာနှစ် ၂,၄၀၀ ပြည့်ချိန်မှာ မြို့ကြီးတစ်မြို့ ပေါ်ပေါက်မယ်ဆိုတဲ့ ပရောဖက်ပြုချက်နဲ့ မင်းတုန်းမင်းရဲ့ မြို့တည်မှုကို ချိတ်ဆက်ပြောကြတယ်။ မင်းတုန်းမင်းဟာ ဘာသာရေးကို အလွန်အလေးထားသူဖြစ်ပြီး ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင်ပွဲ၊ ကုသိုလ်တော်ဘုရားနဲ့ ပိဋကတ်တော်ကျောက်စာ ၇၂၉ ချပ်တို့လို စီမံကိန်းတွေကိုလည်း ဆောင်ရွက်ခဲ့တယ်။

ဒါပေမယ့် မန္တလေးတည်ခြင်းမှာ ဘာသာရေးတစ်ခုတည်း မပါဘူး။ အောက်မြန်မာပြည်ဆုံးရှုံးပြီးနောက် ကုန်းဘောင်နိုင်ငံအတွက် နိုင်ငံတော်အသစ်တစ်ခု ပြန်လည်တည်ဆောက်နေကြောင်း ပြသမယ့် မြို့တော်သစ် လိုအပ်နေတယ်။ မန္တလေးဟာ အထက်မြန်မာပြည်ရဲ့ လူဦးရေ၊ စိုက်ပျိုးရေးနဲ့ ကုန်သွယ်ရေးကွန်ရက်အနီးမှာရှိပြီး ဧရာဝတီမြစ်နဲ့လည်း မဝေးဘူး။

မင်းတုန်းမင်းအတွက် မန္တလေးဟာ မြို့သစ်တစ်မြို့ထက်ပိုတယ်။ အင်္ဂလိပ်ကို နယ်မြေအများကြီးဆုံးရှုံးပြီးနောက် ကုန်းဘောင်နိုင်ငံ မပြီးဆုံးသေးဘူးဆိုတာ ပြသတဲ့ နိုင်ငံရေးသင်္ကေတ ဖြစ်ခဲ့တယ်။

မြို့တော်ပြောင်းရင် နန်းတော်ကိုပါ ရွှေ့သလား

အံ့ဩစရာကောင်းတာက မြို့သစ်တည်တိုင်း အရာအားလုံးကို အသစ်ဆောက်တာ မဟုတ်ဘူး။ မန္တလေးနန်းတော်တည်ဆောက်ရာမှာ အမရပူရနန်းတော်က သစ်သားအဆောက်အအုံအစိတ်အပိုင်းအများအပြားကို ဖြုတ်ပြီး မန္တလေးသို့ ပြန်လည်သယ်ဆောင်တပ်ဆင်ခဲ့တယ်။

သစ်သားဗိသုကာဖြစ်တဲ့အတွက် အဆောက်အအုံကို အစိတ်အပိုင်းလိုက် ဖြုတ်ရွှေ့နိုင်ခဲ့တာပါ။ ဒါက မြို့တော်ပြောင်းခြင်းဆိုတာ မြို့ဟောင်းကို လုံးဝစွန့်ပစ်ပြီး အစကနေပြန်ဆောက်ခြင်းတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘဲ တော်ဝင်အာဏာရဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအမွေအနှစ်ကို မြို့သစ်ဆီ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းလည်း ဖြစ်ကြောင်း ပြတယ်။

မြို့တော်တစ်မြို့ ဘယ်လိုရွေးခဲ့ကြသလဲ

မြန်မာ့မင်းဆက်ခေတ် မြို့တော်ရွေးချယ်မှုမှာ အချက်တစ်ခုတည်း မရှိဘူး။

ရေရှိရမယ်။ လူဦးရေများတဲ့ မြို့တော်အတွက် သောက်သုံးရေ၊ စိုက်ပျိုးရေးနဲ့ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလိုတယ်။

စားနပ်ရိက္ခာရနိုင်ရမယ်။ နန်းတော်၊ စစ်တပ်၊ သံဃာနဲ့ မြို့သူမြို့သားအများအပြားကို ထောက်ပံ့ဖို့ စိုက်ပျိုးရေးနယ်မြေနဲ့ နီးရမယ်။

သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကောင်းရမယ်။ ဧရာဝတီမြစ်ဟာ မြန်မာ့မင်းဆက်ခေတ်ရဲ့ အဓိကလမ်းမကြီးနဲ့ တူတယ်။ လူ၊ စပါး၊ သစ်၊ စစ်တပ်နဲ့ သတင်းအချက်အလက်တွေ မြစ်ကြောင်းကနေ ရွေ့လျားခဲ့တယ်။

ကာကွယ်ရလွယ်ရမယ်။ မြစ်၊ ကျုံး၊ မြို့ရိုးနဲ့ ပထဝီအနေအထားကို စစ်ရေးအတွက် ထည့်စဉ်းစားရတယ်။

မင်္ဂလာရှိရမယ်။ နက္ခတ်ဗေဒင်၊ ဘာသာရေးပရောဖက်ပြုချက်နဲ့ မင်္ဂလာရက်ရွေးချယ်မှုတို့ဟာ တော်ဝင်ဆုံးဖြတ်ချက်တွေမှာ အရေးကြီးခဲ့တယ်။

နောက်ဆုံးနဲ့ အရေးကြီးဆုံးက မင်းရဲ့ အာဏာကို ကိုယ်စားပြုနိုင်ရမယ်။

ဘာကြောင့် မြို့ဟောင်းကိုပဲ ပြင်ပြီး မနေတာလဲ

ယနေ့အမြင်နဲ့ကြည့်ရင် မြို့တစ်မြို့လုံး ပြောင်းတာဟာ အလွန်ကုန်ကျစရိတ်ကြီးတဲ့ လုပ်ရပ်ပါ။ အဲဒီခေတ်မှာလည်း ဒီလိုပဲ။ လူအင်အား၊ သစ်၊ အုတ်၊ အစားအစာနဲ့ အချိန်အများကြီး လိုတယ်။

ဒါပေမယ့် မင်းဆက်နိုင်ငံရေးမှာ မြို့သစ်တည်ခြင်းက ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုတစ်ခု ဖြစ်တယ်။ မင်းသစ်က မင်းဟောင်းရဲ့ နန်းတော်ထဲမှာ ဆက်နေခြင်းထက် ကိုယ့်မြို့၊ ကိုယ့်နန်းတော်၊ ကိုယ့်အုပ်ချုပ်ရေးဗဟိုကို တည်ခြင်းက အာဏာသစ်ကို ပိုရှင်းလင်းစေတယ်။ မြို့တော်တည်ဆောက်ရေးမှာ ပါဝင်ရတဲ့ လူအင်အားနဲ့ အရင်းအမြစ်တွေကလည်း ဗဟိုအစိုးရ ဘယ်လောက်အထိ အမိန့်ပေးနိုင်သလဲဆိုတာ ပြသတယ်။

တစ်နည်းအားဖြင့် မြို့တော်တစ်မြို့ဟာ ကျောက်၊ အုတ်နဲ့ သစ်သားနဲ့ ရေးထားတဲ့ နိုင်ငံရေးကြေညာစာတမ်း တစ်ခုပါ။

မြို့သုံးမြို့က ပြောပြနေတဲ့ သမိုင်း

အင်းဝက မြစ်ကြောင်းနဲ့ စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံတဲ့ ရှေးဟောင်းနိုင်ငံရေးဗဟိုချက်ကို ပြတယ်။ အမရပူရက မင်းသစ်တစ်ပါးဟာ အာဏာသစ်ကို မြို့သစ်နဲ့ ဘယ်လိုဖော်ပြခဲ့သလဲဆိုတာ ပြတယ်။ မန္တလေးကတော့ ကိုလိုနီအင်အား ဖိအားပေးလာတဲ့ ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းမှာ ကုန်းဘောင်နိုင်ငံက ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ဖို့ ကြိုးစားခဲ့တဲ့ သင်္ကေတဖြစ်လာတယ်။

ဒါကြောင့် မြို့တော်တွေ အကြိမ်ကြိမ်ပြောင်းခဲ့ခြင်းဟာ မတည်ငြိမ်တဲ့ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ဆက်တိုက်လုပ်ခဲ့တာ မဟုတ်ဘူး။ ခေတ်တစ်ခေတ်စီမှာ နိုင်ငံတော်ရဲ့ လုံခြုံရေး၊ စီးပွားရေး၊ သဘာဝဘေး၊ ဘာသာရေးယုံကြည်မှုနဲ့ မင်းရဲ့ နိုင်ငံရေးတရားဝင်မှုတို့ ပြောင်းလဲလာတာကို မြို့တော်ရွှေ့ပြောင်းမှုတွေက ထင်ဟပ်ပြနေတယ်။

ပြီးတော့ ဒီမြို့တော်ရွှေ့ပြောင်းမှုတွေရဲ့ နောက်ဆုံးအခန်းက ၁၈၈၅ ခုနှစ် မန္တလေးနန်းတော်မှာ အဆုံးသတ်သွားတယ်။ သီပေါမင်းနဲ့ စုဖုရားလတ်တို့ နန်းတော်ကနေ ထွက်ခွာသွားရတဲ့နေ့မှာ မန္တလေးဟာ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ရဲ့ နောက်ဆုံးမြို့တော် ဖြစ်သွားခဲ့တယ်။ မြန်မာဘုရင်တွေ ရာစုနှစ်များစွာ ဆက်တိုက်ပြောင်းရွှေ့တည်ဆောက်ခဲ့တဲ့ တော်ဝင်မြို့တော်အစဉ်အလာလည်း အဲဒီမှာပဲ ရပ်တန့်သွားခဲ့တယ်။

အဓိကရင်းမြစ်များ

• Encyclopaedia Britannica — Ava, Amarapura, Mandalay နှင့် Konbaung dynasty ဆိုင်ရာ သမိုင်းအချက်အလက်များ
• Mandalay Palace နှင့် King Mindon ဆိုင်ရာ သမိုင်းမှတ်တမ်းများ
• မြန်မာ့ရာဇဝင်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် မြို့တော်တည်ဆောက်ရေးဆိုင်ရာ သမိုင်းလေ့လာချက်များ

Editor’s Note: မြို့တော်ပြောင်းရွှေ့ရသည့် အကြောင်းရင်းများသည် မင်းတစ်ပါးချင်းစီအလိုက် မတူညီသဖြင့် နက္ခတ်ဗေဒင်၊ နိုင်ငံရေး သို့မဟုတ် စစ်ရေးအကြောင်းတစ်ခုတည်းဖြင့် မရှင်းလင်းဘဲ သမိုင်းအခြေအနေများကို ပေါင်းစပ်ဖော်ပြထားသည်။