မြန်မာ့ရာဇဝင်ထဲက အငြင်းပွားစရာ ဖြစ်ရပ်များ

မြန်မာ့ရာဇဝင်ကို ဖတ်တဲ့အခါ အဖြေတစ်ခုတည်းရတဲ့ ဖြစ်ရပ်တွေထက် မေးခွန်းတွေ ကျန်နေသေးတဲ့ ဖြစ်ရပ်တွေက ပိုစိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတတ်တယ်။

ဘုရင်တစ်ပါး တကယ်ပဲ ဒီလိုအမိန့်ပေးခဲ့သလား။ လူသိများတဲ့ ဇာတ်လမ်းတစ်ခုဟာ ခေတ်ပြိုင်မှတ်တမ်းလား၊ နောက်ရာစုနှစ်တွေမှာ ပိုမိုအရောင်တင်ရေးသားထားတာလား။ စစ်နိုင်သူဘက်က ရေးတဲ့ရာဇဝင်နဲ့ စစ်ရှုံးသူဘက်က မှတ်တမ်း ဘာကြောင့် မတူတာလဲ။

သမိုင်းမှာ “အငြင်းပွားစရာ” ဆိုတာ ဖြစ်ရပ်မဖြစ်ခဲ့ဘူးလို့ ဆိုလိုတာ မဟုတ်ဘူး။ ရင်းမြစ်တွေ မတူခြင်း၊ ရက်စွဲမကိုက်ခြင်း၊ နောက်ပိုင်းဒဏ္ဍာရီဝင်လာခြင်းနဲ့ နိုင်ငံရေးအမြင်ကွာခြားခြင်း ကြောင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမှု မတူတာ ဖြစ်တယ်။

ဒီဆောင်းပါးမှာ မြန်မာ့ရာဇဝင်ထဲက လူသိများပေမယ့် ယနေ့အထိ ပြန်လည်ဆွေးနွေးနေရတဲ့ ဖြစ်ရပ်တချို့ကို “ဘယ်သူမှန်၊ ဘယ်သူမှား” လို့ အမြန်ဆုံးဖြတ်မယ့်အစား အထောက်အထားတွေ ဘာကြောင့် မတူကြသလဲဆိုတာနဲ့ ကြည့်မယ်။

အနော်ရထာက မနူဟာမင်းကို တကယ်ဖမ်းခေါ်ခဲ့သလား

ပုဂံသမိုင်းမှာ အကျော်ကြားဆုံးဇာတ်လမ်းတစ်ခုက အနော်ရထာမင်းဟာ သထုံကို တိုက်ခိုက်ပြီး မနူဟာမင်း၊ ပိဋကတ်တော်နဲ့ ပညာရှင်တွေကို ပုဂံသို့ ခေါ်ဆောင်ခဲ့တယ်ဆိုတဲ့ ဇာတ်ကြောင်း ဖြစ်တယ်။

မြန်မာရာဇဝင်အစဉ်အလာမှာ ဒီဖြစ်ရပ်ကို ၁၀၅၇ ခုနှစ်ဝန်းကျင်နဲ့ ဆက်စပ်ဖော်ပြတတ်ကြပြီး ပုဂံမှာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ပိုမိုခိုင်မာလာခြင်းနဲ့ ချိတ်ဆက်ထားတယ်။

ဒါပေမယ့် ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်တချို့က “သထုံနိုင်ငံ” ကို နောက်ပိုင်းရာဇဝင်တွေ ဖော်ပြသလောက် အင်အားကြီးတဲ့ နိုင်ငံတော်အဖြစ် ၁၁ ရာစုမှာ အတည်ပြုနိုင်မယ့် ခေတ်ပြိုင်အထောက်အထား လုံလောက်သလားဆိုတာ မေးခွန်းထုတ်ကြတယ်။

အနော်ရထာခေတ်ကျောက်စာတွေက နောက်ပိုင်းရာဇဝင်ဇာတ်ကြောင်းလို အသေးစိတ်မပြောဘူး။ သထုံသိမ်းပိုက်မှုဇာတ်လမ်းကို အသေးစိတ်တွေ့ရတဲ့ ရင်းမြစ်တွေဟာ ဖြစ်ရပ်နောက်ပိုင်း ရာစုနှစ်များစွာကြာမှ စုစည်းရေးသားထားတာ ဖြစ်တယ်။

ဒါကြောင့် “အနော်ရထာ သထုံကို မတိုက်ခဲ့ဘူး” လို့ တိတိကျကျပြောလို့မရသလို “ရာဇဝင်ထဲကအသေးစိတ်အားလုံး ခေတ်ပြိုင်မှတ်တမ်းနဲ့ အတည်ပြုပြီးသား” လို့လည်း မဆိုနိုင်ဘူး။

ဒီအငြင်းပွားမှုက ပုဂံနိုင်ငံတော်ထဲ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာနဲ့ မွန်ယဉ်ကျေးမှု ဘယ်လိုဝင်ရောက်ခဲ့သလဲဆိုတဲ့ ပိုကြီးတဲ့မေးခွန်းနဲ့ ဆက်စပ်နေတယ်။

ကျန်စစ်သားနဲ့ မဏိစန္ဒာဇာတ်လမ်း ဘယ်လောက်မှန်သလဲ

ကျန်စစ်သားမင်းရဲ့ဘဝကို ပြောရင် မဏိစန္ဒာ၊ အနော်ရထာ၊ စောလူးနဲ့ အချစ်ဇာတ်လမ်းဆန်တဲ့ ဖြစ်ရပ်တွေ လူသိများတယ်။

ရာဇဝင်ဇာတ်ကြောင်းတွေထဲမှာ ကျန်စစ်သားဟာ စစ်သူရဲကောင်း၊ ချစ်ခြင်းမေတ္တာကြောင့် အန္တရာယ်ကြုံရသူနဲ့ နောက်ဆုံး နန်းတက်လာသူအဖြစ် ပုံဖော်ထားတယ်။

ဒါပေမယ့် ကျန်စစ်သားခေတ်နဲ့ နီးစပ်တဲ့ ကျောက်စာအထောက်အထားတွေက နောက်ပိုင်းရာဇဝင်ထဲက အချစ်ဇာတ်လမ်းအသေးစိတ်အားလုံးကို အတည်မပြုဘူး။

ကျောက်စာမှာ ကျန်စစ်သားရဲ့ တော်ဝင်အာဏာ၊ ဘာသာရေးအလှူနဲ့ မင်းမျိုးဆက်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်တွေ ပိုတွေ့ရပြီး နောက်ပိုင်းစာပေထဲက dramatic narrative တွေကို တိုက်ရိုက်မတွေ့ရဘူး။

ဒါဟာ ရာဇဝင်မှာ ဖြစ်ရပ်မှန်အပေါ် နောက်ပိုင်းစာပေဇာတ်ကြောင်း ဘယ်လိုထပ်တင်လာနိုင်သလဲဆိုတာ ပြတဲ့ ဥပမာကောင်းတစ်ခု ဖြစ်တယ်။

နရသီဟပတေ့မင်း တရုတ်ပြေးမင်း ဖြစ်ခဲ့သလား

ပုဂံခေတ်အဆုံးပိုင်းကို ပြောရင် နရသီဟပတေ့မင်းကို “တရုတ်ပြေးမင်း” လို့ ခေါ်ဆိုတဲ့ဇာတ်ကြောင်း လူသိများတယ်။

မွန်ဂိုအင်ပါယာရဲ့ ယွမ်တပ်တွေ မြန်မာနယ်စပ်ဘက် ဝင်ရောက်လာပြီး စစ်ပွဲတွေဖြစ်ခဲ့တာ သမိုင်းအထောက်အထားရှိတယ်။ ၁၂၇၇ ခုနှစ် ငဆောင်ချမ်းတိုက်ပွဲနဲ့ နောက်ပိုင်း ယွမ်-ပုဂံပဋိပက္ခတွေဟာ ပုဂံနိုင်ငံရဲ့ နောက်ဆုံးခေတ်နဲ့ ဆက်စပ်နေတယ်။

ဒါပေမယ့် “မွန်ဂိုတွေဝင်လာလို့ ပုဂံနိုင်ငံ တစ်ခါတည်းပြိုကျသွားတယ်” ဆိုတဲ့ ရိုးရှင်းတဲ့အမြင်ကို ခေတ်သစ်သုတေသနက ပိုပြီး သတိထားကြည့်တယ်။

ပုဂံအာဏာကျဆင်းမှုမှာ နန်းတွင်းပြဿနာ၊ ဒေသအာဏာရှင်တွေ အားကောင်းလာမှု၊ အခွန်ရမြေများ ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းဆီ ရောက်သွားမှုနဲ့ စီးပွားရေးဖွဲ့စည်းပုံပြဿနာတွေပါ ပါဝင်နိုင်တယ်။

မွန်ဂိုဖိအားက အရေးကြီးပေမယ့် အကြောင်းရင်းတစ်ခုတည်း မဟုတ်နိုင်ဘူး။

ဒါကြောင့် “တရုတ်ပြေးမင်း” ဆိုတဲ့ အမည်က ဖြစ်ရပ်တစ်ခုကို မှတ်မိလွယ်အောင်လုပ်ပေးပေမယ့် ပုဂံကျဆုံးမှုတစ်ခုလုံးကို မရှင်းပြနိုင်ဘူး။

ရာဇာဓိရာဇ်နဲ့ မင်းခေါင်တို့ရဲ့ စစ်ပွဲကို ဘယ်သူ့ရာဇဝင်က မှန်သလဲ

၁၄ ရာစုနှောင်းပိုင်းနဲ့ ၁၅ ရာစုအစောပိုင်း အင်းဝနဲ့ ဟံသာဝတီကြား စစ်ပွဲတွေဟာ မြန်မာ့သမိုင်းရဲ့ အရှည်ကြာဆုံး နိုင်ငံရေးပဋိပက္ခတွေထဲက တစ်ခု ဖြစ်တယ်။

ဒီစစ်ပွဲတွေကို အင်းဝဗဟိုပြု မြန်မာရာဇဝင်နဲ့ မွန်ရာဇဝင်အစဉ်အလာတွေက မတူတဲ့အလေးပေးမှုနဲ့ ဖော်ပြတတ်တယ်။

စစ်နိုင်ခြင်း၊ စစ်ရှုံးခြင်း၊ သူရဲကောင်းတစ်ဦးရဲ့ အခန်းကဏ္ဍနဲ့ မင်းတစ်ပါးရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်ကို ရင်းမြစ်အလိုက် ပုံဖော်ပုံကွာနိုင်တယ်။

အထူးသဖြင့် ရာဇာဓိရာဇ်အရေးတော်ပုံလို စာပေဟာ သမိုင်းရင်းမြစ်အဖြစ် အလွန်တန်ဖိုးရှိပေမယ့် စာပေအရောင်အသွေးနဲ့ သူရဲကောင်းဇာတ်ကြောင်းကိုလည်း ထည့်တွက်ဖတ်ရတယ်။

ဒီဖြစ်ရပ်က “ရာဇဝင်တစ်အုပ်ရှိရင် အမှန်တစ်ခုရပြီ” မဟုတ်ကြောင်း ပြတယ်။ တစ်ဖက်နဲ့တစ်ဖက် ရင်းမြစ်တွေကို တိုက်ဆိုင်ဖတ်မှ ပုံရိပ်ပိုပြည့်စုံလာတယ်။

ဘုရင့်နောင်ရဲ့ အင်ပါယာ တကယ်ဘယ်လောက်ကြီးခဲ့သလဲ

ဘုရင့်နောင်ကို အရှေ့တောင်အာရှရဲ့ အင်အားအကြီးဆုံးဘုရင်တွေထဲက တစ်ပါးအဖြစ် ဖော်ပြကြတယ်။

သူ့လက်ထက်မှာ အထက်နဲ့ အောက်မြန်မာပြည်၊ ရှမ်းဒေသအများအပြား၊ မဏိပူရ၊ လန်နာနဲ့ အယုဒ္ဓယအထိ စစ်ရေးအောင်မြင်မှု ရှိခဲ့တယ်။

ဒါပေမယ့် ယနေ့မြေပုံတစ်ချပ်ပေါ်မှာ နယ်နိမိတ်မျဉ်းဆွဲပြီး အဲဒီမျဉ်းအတွင်းအားလုံးကို ဗဟိုအစိုးရက တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်တယ်လို့ ပြရင် မှားနိုင်တယ်။

၁၆ ရာစု အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံရေးဟာ ယနေ့ nation-state နယ်နိမိတ်စနစ်နဲ့ မတူဘူး။ အချို့ဒေသတွေက ဘုရင့်နောင်ကို သစ္စာခံပြီး အခွန်၊ စစ်သား သို့မဟုတ် အထိမ်းအမှတ်လက်ဆောင် ပေးရပေမယ့် ဒေသခံမင်းတွေ ဆက်အုပ်ချုပ်နေတယ်။

ဒါကြောင့် “ဘုရင့်နောင်ရဲ့ နိုင်ငံတော်အကျယ်အဝန်း” ကို တိုင်းတာရာမှာ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုနဲ့ သစ္စာခံနိုင်ငံကွန်ယက်ကို ခွဲဖို့လိုတယ်။

ဒီအကြောင်းကို သီးခြားဆောင်းပါးမှာ ပိုမိုအသေးစိတ် လေ့လာနိုင်တယ်။

နန္ဒဘုရင်ကြောင့်ပဲ တောင်ငူအင်ပါယာ ပြိုကျခဲ့တာလား

ဘုရင့်နောင်ကွယ်လွန်ပြီးနောက် နန္ဒဘုရင်လက်ထက်မှာ အင်ပါယာမြန်မြန်ပြိုကွဲသွားတာကြောင့် နန္ဒဘုရင်ကို မစွမ်းဆောင်နိုင်တဲ့ဘုရင်အဖြစ် ပုံဖော်တတ်ကြတယ်။

ဒါပေမယ့် အလွန်ကျယ်ပြန့်တဲ့ သစ္စာခံနိုင်ငံကွန်ယက်ကို ဘုရင့်နောင်လို စစ်ရေးအောင်မြင်မှုနဲ့ ကိုယ်ရေးအာဏာအပေါ် အားထားပြီး စုစည်းထားတာက သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် တည်တံ့ဖို့ ခက်ခဲနေပြီးသား ဖြစ်နိုင်တယ်။

အယုဒ္ဓယ၊ လန်နာ၊ ရှမ်းဒေသနဲ့ ဒေသခံမင်းများရဲ့ ကိုယ်ပိုင်အကျိုးစီးပွားတွေ ရှိတယ်။ ဗဟိုအာဏာ အားနည်းသွားတာနဲ့ သစ္စာခံကွန်ယက် ပျက်စီးနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် တောင်ငူအင်ပါယာကျဆုံးမှုကို “နန္ဒဘုရင် မတော်လို့” ဆိုတဲ့ လူတစ်ဦးတည်းအပေါ် တင်ထားတာထက် စနစ်ကိုယ်တိုင်ရဲ့ အားနည်းချက်နဲ့ ကြည့်ရင် ပိုရှင်းလာတယ်။

အလောင်းဘုရား အယုဒ္ဓယမှာ ဘယ်လိုသေဆုံးခဲ့သလဲ

၁၇၆၀ ခုနှစ် အယုဒ္ဓယစစ်ဆင်ရေးကနေ ပြန်လာချိန် အလောင်းဘုရား သေဆုံးခဲ့တာ သမိုင်းအရ အရေးကြီးတယ်။

ဒါပေမယ့် သူဘယ်လိုဒဏ်ရာရခဲ့သလဲဆိုတာကို ရင်းမြစ်တွေမှာ ကွဲပြားစွာ တွေ့ရတယ်။

မြန်မာရာဇဝင်အစဉ်အလာတချို့မှာ အမြောက်ပေါက်ကွဲမှုနဲ့ ဒဏ်ရာရခဲ့တယ်ဆိုတဲ့ ဇာတ်ကြောင်းရှိပြီး အခြားမှတ်တမ်းတွေမှာ ဖျားနာမှုနဲ့ ဆက်စပ်ဖော်ပြတာတွေ ရှိတယ်။

စစ်မြေပြင်သတင်းဟာ ခေတ်ပြိုင်အချိန်မှာတောင် တိတိကျကျ မရနိုင်တာ၊ နောက်ပိုင်းနိုင်ငံရေးအမှတ်တရနဲ့ ပေါင်းစပ်သွားနိုင်တာကြောင့် ဘုရင်တစ်ပါးရဲ့ သေဆုံးပုံတောင် ရင်းမြစ်တစ်ခုနဲ့တစ်ခု မတူနိုင်ဘူး။

အတည်ပြုနိုင်တာက သူဟာ အယုဒ္ဓယကို မသိမ်းနိုင်ဘဲ စစ်ဆင်ရေးကနေ ပြန်လာစဉ် ၁၇၆၀ ခုနှစ်မှာ ကွယ်လွန်ခဲ့တာ ဖြစ်တယ်။

ဆင်ဖြူရှင်လက်ထက် အယုဒ္ဓယပျက်စီးမှုကို ဘယ်လိုနားလည်ရမလဲ

၁၇၆၇ ခုနှစ်မှာ မြန်မာတပ်တွေ အယုဒ္ဓယမြို့ကို သိမ်းယူခဲ့ပြီး နှစ်ပေါင်း ၄၀၀ ကျော် သက်တမ်းရှိ အယုဒ္ဓယနိုင်ငံ အဆုံးသတ်သွားတယ်။

ထိုင်းသမိုင်းအမှတ်တရထဲမှာ ဒီဖြစ်ရပ်ဟာ နိုင်ငံပျက်စီးမှုနဲ့ ယဉ်ကျေးမှုဆုံးရှုံးမှုရဲ့ ကြီးမားတဲ့ဒဏ်ရာအဖြစ် ရှိနေတယ်။

မြန်မာရာဇဝင်တွေမှာတော့ စစ်ရေးအောင်ပွဲနဲ့ နိုင်ငံရေးဖြစ်စဉ်ကို ပိုအလေးပေးတတ်တယ်။

အငြင်းပွားစရာက “မြို့ပျက်ခဲ့သလား” မဟုတ်ဘူး။ မြို့ပျက်စီးမှုအတိုင်းအတာ၊ ဘယ်အရာတွေကို မြန်မာတပ်က ဖျက်ဆီးခဲ့သလဲ၊ စစ်မတိုင်ခင်နဲ့ စစ်အတွင်း ဒေသတွင်းပျက်စီးမှု ဘယ်လောက်ပါဝင်သလဲဆိုတာကို သမိုင်းပညာရှင်တွေက အထောက်အထားအမျိုးမျိုးနဲ့ ဆွေးနွေးကြတယ်။

ဒီလိုဖြစ်ရပ်မှာ အမျိုးသားရေးမှတ်ဉာဏ်က သမိုင်းရေးသားမှုကို အလွန်သက်ရောက်နိုင်တယ်။

စစ်ပွဲတစ်ခုဟာ တစ်နိုင်ငံအတွက် အောင်ပွဲဖြစ်ပြီး အခြားတစ်နိုင်ငံအတွက် အမျိုးသားဒဏ်ရာ ဖြစ်နိုင်တယ်။

မင်းကွန်းမင်းသားကို သူရဲကောင်းလား၊ နန်းလုသူလား

ဘိုးတော်ဘုရားရဲ့ မြေး မင်းကွန်းမင်းသားဟာ ၁၈၃၇ ခုနှစ်မှာ သာယာဝတီမင်းနန်းတက်လာတဲ့ နောက်ခံနဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ တော်ဝင်နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲတွေထဲက ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး ဖြစ်တယ်။

ရှေးရာဇဝင်မှာ နန်းဆက်ခံရေးအငြင်းပွားမှုတစ်ခုကို “တရားဝင်မင်းက ဆန့်ကျင်သူကို နှိမ်နင်းတယ်” လို့ ရေးနိုင်သလို နောက်တစ်ဖက်က “မတရားအာဏာသိမ်းခံရသူက ပြန်တော်လှန်တယ်” လို့ မြင်နိုင်တယ်။

ကုန်းဘောင်ခေတ်မှာ succession law ဟာ ယနေ့ constitution လို တစ်ကြောင်းတည်းနဲ့ မရှင်းဘူး။ ဘုရင်သားဖြစ်တာတစ်ခုတည်းနဲ့ နန်းအလိုအလျောက်ရတာ မဟုတ်ဘဲ ဘုရင်ရဲ့ရွေးချယ်မှု၊ မိဖုရားအဆင့်၊ ဝန်ကြီးအထောက်အပံ့နဲ့ စစ်အင်အားတို့ အရေးကြီးတယ်။

ဒါကြောင့် နန်းလုမှုနဲ့ တရားဝင်နန်းဆက်ခံမှုကြားကမျဉ်းဟာ အနိုင်ရပြီးနောက် ရာဇဝင်ရေးသူဘက်က သတ်မှတ်ပေးတတ်တဲ့ အခြေအနေများစွာ ရှိတယ်။

ပုဂံမင်းဟာ တကယ်ပဲ မစွမ်းဆောင်နိုင်တဲ့ဘုရင်လား

ပုဂံမင်းလက်ထက်မှာ ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲဖြစ်ပြီး အောက်မြန်မာပြည် ဆုံးရှုံးခဲ့တယ်။ နောက်ပိုင်း မင်းတုန်းမင်းနဲ့ ကနောင်မင်းသားတို့ ပုန်ကန်ပြီး ပုဂံမင်း နန်းစွန့်ခဲ့ရတယ်။

ဒါကြောင့် နောက်ပိုင်းအမြင်မှာ ပုဂံမင်းကို နိုင်ငံဆုံးရှုံးစေတဲ့ အားနည်းဘုရင်အဖြစ် ရိုးရှင်းစွာ မှတ်မိတတ်ကြတယ်။

ဒါပေမယ့် ဗြိတိသျှအင်ပါယာရဲ့ စစ်တပ်၊ ရေတပ်၊ စီးပွားရေးနဲ့ အိန္ဒိယအရင်းအမြစ်တွေကို ကုန်းဘောင်နိုင်ငံတစ်ခုတည်းနဲ့ ယှဉ်ရတဲ့ structural imbalance ကို ထည့်မတွက်ဘဲ ဘုရင်တစ်ဦးရဲ့ ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေးပေါ် အားလုံးပုံချရင် သမိုင်းကို ရိုးရှင်းလွန်းသွားတယ်။

ဒါဟာ “ပုဂံမင်းမှာ တာဝန်မရှိဘူး” ဆိုတာ မဟုတ်ဘူး။ နိုင်ငံတော်ရှုံးနိမ့်မှုကို လူတစ်ယောက်တည်းနဲ့ ရှင်းပြလို့ မရဘူးဆိုတာ ဖြစ်တယ်။

ကနောင်မင်းသားသာ မသေခဲ့ရင် မြန်မာနိုင်ငံ မကျဘူးလား

၁၈၆၆ ခုနှစ် မြင်ကွန်း-မြင်းခုန်တိုင် ပုန်ကန်မှုအတွင်း ကနောင်မင်းသား လုပ်ကြံခံရတယ်။

ကနောင်မင်းသားဟာ စက်မှုနည်းပညာ၊ လက်နက်ထုတ်လုပ်ရေးနဲ့ နိုင်ငံခေတ်မီရေးကို စိတ်ဝင်စားသူအဖြစ် လူသိများတာကြောင့် “သူသာအသက်ရှင်ခဲ့ရင် မြန်မာနိုင်ငံကို ခေတ်မီအောင်လုပ်ပြီး ဗြိတိသျှလက်အောက် မကျစေနိုင်ဘူး” ဆိုတဲ့ counterfactual ဇာတ်ကြောင်း အလွန်လူကြိုက်များတယ်။

ဒါပေမယ့် ဒါဟာ သက်သေပြလို့မရတဲ့ “ဖြစ်ခဲ့ရင်” သမိုင်း ဖြစ်တယ်။

ကနောင်မင်းသားရဲ့ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးစိတ်ကူးနဲ့ စက်မှုစီမံကိန်းတွေဟာ အရေးကြီးတယ်။ ဒါပေမယ့် ဗြိတိသျှအင်ပါယာရဲ့ အင်အား၊ နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေးစနစ်၊ အုပ်ချုပ်ရေးပြုပြင်မှုနဲ့ နိုင်ငံတွင်းအာဏာဖွဲ့စည်းပုံပြဿနာတွေကို လူတစ်ယောက်တည်း ဖြေရှင်းနိုင်မယ်လို့ အတည်ပြုလို့ မရဘူး။

သမိုင်းမှာ အလွန်ချစ်ခင်ခံရတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်ဟာ နောက်ပိုင်း “ပျောက်ဆုံးသွားတဲ့အနာဂတ်” ရဲ့ သင်္ကေတ ဖြစ်လာတတ်တယ်။ ကနောင်မင်းသားက အဲဒီလိုပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး ဖြစ်တယ်။

သီပေါမင်းက နိုင်ငံကို အင်္ဂလိပ်လက်ထဲ ပေးလိုက်တာလား

၁၈၈၅ ခုနှစ် တတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲဟာ နှစ်ပတ်ခန့်အတွင်း အဆုံးသတ်သွားပြီး မန္တလေးနန်းတော် ဗြိတိသျှလက်ထဲ ရောက်သွားတယ်။

ဒီမြန်ဆန်မှုကြောင့် “သီပေါမင်း မတိုက်လို့ နိုင်ငံပျက်တယ်” ဆိုတဲ့ အမြင် ပေါ်လာလွယ်တယ်။

ဒါပေမယ့် အခြေအနေက ပိုရှုပ်ထွေးတယ်။

ဗြိတိသျှဟာ အိန္ဒိယအင်ပါယာအရင်းအမြစ်၊ ခေတ်မီရေတပ်နဲ့ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းကနေ လျင်မြန်စွာ တက်လာနိုင်တယ်။ ကုန်းဘောင်တပ်ဖွဲ့မှာ စစ်ရေးနည်းပညာ၊ command structure နဲ့ logistics အားနည်းချက်တွေ ရှိတယ်။ နိုင်ငံတကာသံတမန်ရေးမှာလည်း မန္တလေးက တစ်ကိုယ်တည်းဖြစ်လာတယ်။

သီပေါမင်းရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေကို ဝေဖန်နိုင်ပေမယ့် ၁၈၈၅ ကျဆုံးမှုကို သူတစ်ယောက်ရဲ့ “သတ္တိမရှိခြင်း” နဲ့ ရှင်းပြတာက အင်ပါယာနှစ်ခုကြား အင်အားကွာဟချက်ကို ဖျောက်ပစ်လိုက်တာ ဖြစ်တယ်။

စုဖုရားလတ်က တော်ဝင်မိသားစုဝင်တွေကို အစုလိုက်သတ်ခိုင်းခဲ့သလား

ကုန်းဘောင်နောက်ဆုံးခေတ်ရဲ့ အငြင်းပွားစရာအကြီးဆုံးဇာတ်ကြောင်းတွေထဲမှာ ၁၈၇၉ ခုနှစ် တော်ဝင်မိသားစုဝင်များ အစုလိုက်အသတ်ခံရမှု ပါဝင်တယ်။

လူကြိုက်များတဲ့ဇာတ်ကြောင်းမှာ စုဖုရားလတ်ကို အဓိကအမိန့်ပေးသူအဖြစ် ပုံဖော်တတ်ကြတယ်။

ဒါပေမယ့် တိုက်ရိုက်အမိန့်ပေးမှု၊ ဘယ်သူတွေ စီစဉ်ခဲ့သလဲနဲ့ သီပေါမင်း ဘယ်လောက်သိရှိခဲ့သလဲဆိုတာမှာ ရင်းမြစ်အလိုက် ကွာခြားမှုရှိတယ်။ နန်းတွင်းဝန်ကြီးတွေ၊ အာဏာအုပ်စုတွေနဲ့ မိဖုရားဆင်ဖြူမရှင်ရဲ့ အခန်းကဏ္ဍကိုပါ သုတေသနတွေမှာ ဆွေးနွေးကြတယ်။

အစုလိုက်သတ်ဖြတ်မှု ဖြစ်ခဲ့တာကို ငြင်းဖို့မဟုတ်ဘူး။ အငြင်းပွားစရာက တာဝန်ဘယ်သူ့အပေါ် ဘယ်လောက်တင်ရမလဲ ဆိုတာ ဖြစ်တယ်။

နောက်ပိုင်း ကိုလိုနီရေးသားချက်တွေမှာ “ရက်စက်တဲ့ မန္တလေးနန်းတွင်း” ပုံရိပ်ကို အလွန်အလေးပေးခြင်းဟာ ဗြိတိသျှသိမ်းပိုက်မှုကို တရားဝင်စေဖို့ အသုံးဝင်ခဲ့တာကိုလည်း ထည့်တွက်ဖတ်ဖို့လိုတယ်။

ဗြိတိသျှက သီပေါမင်းရဲ့ ရက်စက်မှုကြောင့် မြန်မာကို သိမ်းခဲ့တာလား

၁၈၈၅ စစ်ပွဲမတိုင်ခင် ဗြိတိသျှသတင်းစာနဲ့ နိုင်ငံရေးစကားဝိုင်းတွေမှာ သီပေါမင်းနဲ့ မန္တလေးနန်းတွင်းကို မတည်ငြိမ်၊ ရက်စက်တဲ့ အုပ်ချုပ်မှုအဖြစ် ပုံဖော်တာတွေ ရှိခဲ့တယ်။

ဒါပေမယ့် စစ်ဖြစ်ရတဲ့အကြောင်းကို လူ့အခွင့်အရေးဆန်တဲ့ “မကောင်းတဲ့ဘုရင်ကို ဖယ်ရှားဖို့” ဆိုတာတစ်ခုတည်းနဲ့ မရှင်းနိုင်ဘူး။

Bombay Burmah Trading Corporation အငြင်းပွားမှု၊ မြန်မာ-ပြင်သစ်ဆက်ဆံရေးအပေါ် ဗြိတိသျှစိုးရိမ်မှု၊ အိန္ဒိယနယ်စပ်လုံခြုံရေး၊ ကုန်သွယ်ရေးနဲ့ အင်ပါယာပြိုင်ဆိုင်မှုတွေ အားလုံး ပါဝင်တယ်။

“Civilizing mission” လို့ နောက်ပိုင်းခေါ်ဆိုမယ့် ကိုလိုနီအယူအဆက စစ်ရေးနဲ့ စီးပွားရေးအကျိုးစီးပွားကို ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ဇာတ်ကြောင်းတစ်ခုနဲ့ ဖုံးအုပ်ပေးနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် တတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲကို နားလည်ဖို့ သီပေါမင်းရဲ့ နန်းတွင်းတစ်ခုတည်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉ ရာစုအင်ပါယာနိုင်ငံရေးတစ်ခုလုံးကို ကြည့်ရတယ်။

ရာဇဝင်တွေ ဘာကြောင့် တစ်ခုနဲ့တစ်ခု မတူကြတာလဲ

အဓိကအကြောင်းရင်းက ရာဇဝင်ဟာ CCTV recording မဟုတ်လို့ ဖြစ်တယ်။

မှန်နန်းရာဇဝင်၊ မဟာရာဇဝင်၊ ရာဇာဓိရာဇ်အရေးတော်ပုံ၊ မွန်ရာဇဝင်၊ အယုဒ္ဓယမှတ်တမ်း၊ တရုတ်ရာဇဝင်နဲ့ ဗြိတိသျှမှတ်တမ်းတွေမှာ ရေးသူ၊ ရေးချိန်၊ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ သတင်းရရှိရာလမ်းကြောင်း မတူဘူး။

တော်ဝင်ရာဇဝင်ရေးသူက မင်းဆက်ရဲ့ တရားဝင်မှုကို အရေးထားနိုင်တယ်။ စစ်ရှုံးသူဘက်က ပျက်စီးမှုကို ပိုမှတ်မိနိုင်တယ်။ စစ်နိုင်သူဘက်က အောင်ပွဲကို ပိုအလေးပေးနိုင်တယ်။ ကိုလိုနီအရာရှိက သိမ်းပိုက်ခံလူ့အဖွဲ့အစည်းကို သူ့အင်ပါယာအမြင်နဲ့ ဖော်ပြနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် သမိုင်းပညာရှင်က ရာဇဝင်တစ်အုပ်ကို ယုံပြီး ရပ်မနေဘူး။

ကျောက်စာ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသန၊ နိုင်ငံခြားမှတ်တမ်း၊ ဒင်္ဂါး၊ အုပ်ချုပ်ရေးစာတမ်း၊ ဘာသာရေးစာတမ်းနဲ့ ပထဝီအထောက်အထားတွေကို တိုက်ဆိုင်ကြည့်ရတယ်။

ဒဏ္ဍာရီကို ဖယ်ပစ်ရမလား

မဖယ်ပစ်သင့်ဘူး။

ဒဏ္ဍာရီတစ်ခုက ဖြစ်ရပ်မှန်ကို အတိအကျမပြောနိုင်ပေမယ့် လူ့အဖွဲ့အစည်းက ကိုယ့်အတိတ်ကို ဘယ်လိုမှတ်မိချင်သလဲဆိုတာ ပြနိုင်တယ်။

ကျန်စစ်သားကို သူရဲကောင်းအဖြစ် မှတ်မိခြင်း၊ ကနောင်မင်းသားကို “မဖြစ်ခဲ့ရတဲ့ ခေတ်မီမြန်မာနိုင်ငံ” ရဲ့ သင်္ကေတအဖြစ် မြင်ခြင်း၊ သီပေါမင်းကို အပြစ်ရှိသူ သို့မဟုတ် ကိုလိုနီဝါဒရဲ့ သားကောင်အဖြစ် မြင်ခြင်းတွေဟာ သမိုင်းအချက်အလက်တင်မဟုတ်ဘဲ collective memory နဲ့ ဆိုင်တယ်။

သမိုင်းပညာရဲ့အလုပ်က ဒဏ္ဍာရီကို ရယ်မောဖျက်ပစ်တာမဟုတ်ဘဲ ဘယ်အပိုင်းက အထောက်အထားရှိသလဲ၊ ဘယ်အပိုင်းက နောက်ပိုင်းအဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမှုလဲဆိုတာ ခွဲပြတာ ဖြစ်တယ်။

ဒါဆို ဘယ်ရာဇဝင်ကို ယုံရမလဲ

တစ်အုပ်တည်းကို မယုံတာက ပိုကောင်းတယ်။

ရာဇဝင်တစ်ခုကို စဖတ်နိုင်တယ်။ ပြီးရင် အဲဒီဖြစ်ရပ်နဲ့ နီးစပ်တဲ့ ကျောက်စာရှိသလား ကြည့်ရမယ်။ တခြားနိုင်ငံရဲ့ မှတ်တမ်းမှာ ဘယ်လိုရေးထားသလဲ နှိုင်းယှဉ်ရမယ်။ ဖြစ်ရပ်ပြီး ဘယ်နှစ်နှစ်ကြာမှ ရေးထားတာလဲ စစ်ရမယ်။ ရေးသူက ဘယ်သူ့အတွက် ရေးတာလဲ မေးရမယ်။

ရင်းမြစ်နှစ်ခု မတူရင် တစ်ခုက လိမ်တယ်လို့ ချက်ချင်းမဆုံးဖြတ်သင့်ဘူး။ သူတို့နှစ်ဖက်က မတူတဲ့အရာကို မြင်ခဲ့တာလည်း ဖြစ်နိုင်တယ်။

အဲဒီနည်းနဲ့ ဖတ်လိုက်တဲ့အခါ မြန်မာ့ရာဇဝင်ဟာ ဘုရင်နာမည်နဲ့ စစ်ပွဲရက်စွဲတွေ ကျက်မှတ်ရတဲ့ ဘာသာရပ်မဟုတ်တော့ဘူး။

အထောက်အထားတွေကြားမှာ အမှန်ကို ရှာဖွေရတဲ့ စုံထောက်အလုပ်တစ်ခုလို ဖြစ်လာတယ်။

အငြင်းပွားစရာတွေက သမိုင်းကို ပိုတန်ဖိုးရှိစေတယ်

အတိတ်ကို အဖြူနဲ့အမည်း နှစ်ရောင်တည်းနဲ့ မြင်ရင် သမိုင်းက လွယ်တယ်။

အနော်ရထာက သူရဲကောင်း၊ နရသီဟပတေ့က အားနည်းသူ၊ ဘုရင့်နောင်က အောင်နိုင်သူ၊ နန္ဒဘုရင်က မတော်သူ၊ စုဖုရားလတ်က ရက်စက်သူ၊ သီပေါမင်းက နိုင်ငံဆုံးရှုံးသူ — ဒီလိုတစ်ကြောင်းစီနဲ့ လူတွေကို သတ်မှတ်လိုက်ရင် မှတ်မိလွယ်တယ်။

ဒါပေမယ့် သမိုင်းက အဲဒီလောက် မရိုးရှင်းဘူး။

လူတစ်ယောက်ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်နောက်မှာ သူနေထိုင်တဲ့ နိုင်ငံရေးစနစ်ရှိတယ်။ စစ်ရှုံးမှုနောက်မှာ စီးပွားရေးနဲ့ နည်းပညာကွာဟချက်ရှိတယ်။ ရာဇဝင်ဇာတ်လမ်းနောက်မှာ ရေးသူရဲ့ခေတ်နဲ့ ရည်ရွယ်ချက်ရှိတယ်။

ဒါကြောင့် မြန်မာ့ရာဇဝင်ထဲက အငြင်းပွားစရာတွေကို လေ့လာခြင်းဟာ အတိတ်ကို ဖျက်ဆီးတာ မဟုတ်ဘူး။

အတိတ်ကို ပိုတိကျအောင် ပြန်တည်ဆောက်တာ ဖြစ်တယ်။

နောက်တစ်ခါ “ရာဇဝင်မှာ ဒီလိုရေးထားတယ်” ဆိုတဲ့ စကားကြားရင် မေးခွန်းတစ်ခု ထပ်မေးကြည့်ပါ။

ဘယ်ရာဇဝင်မှာ၊ ဘယ်ခေတ်က၊ ဘယ်သူရေးထားတာလဲ။

အဲဒီမေးခွန်းကပဲ သမိုင်းကို ယုံကြည်ချက်တစ်ခုကနေ လေ့လာမှုတစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းပေးနိုင်တယ်။

အဓိကရင်းမြစ်များ

• မဟာရာဇဝင်ကြီး၊ မှန်နန်းမဟာရာဇဝင်တော်ကြီးနှင့် မြန်မာရာဇဝင်အစဉ်အလာများ
• ရာဇာဓိရာဇ်အရေးတော်ပုံနှင့် မွန်ရာဇဝင်ဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ
• ပုဂံခေတ်ကျောက်စာ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်တော်ဝင်အမိန့်နှင့် ခေတ်ပြိုင်စာတမ်းများ
• ယွမ်ခေတ် တရုတ်မှတ်တမ်းများ၊ အယုဒ္ဓယနှင့် အခြားအရှေ့တောင်အာရှရာဇဝင်များ
• ၁၉ ရာစု ဗြိတိသျှသံတမန်၊ စစ်ရေးနှင့် ကိုလိုနီမှတ်တမ်းများ
• မြန်မာ့သမိုင်း၊ ပုဂံ၊ တောင်ငူနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဆိုင်ရာ ခေတ်သစ်ပညာရပ်သုတေသနများ

Editor’s Note: ဤဆောင်းပါးတွင် “အငြင်းပွားစရာ” ဟူသောအသုံးအနှုန်းသည် ဖြစ်ရပ်များကို ငြင်းဆိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ ရင်းမြစ်၊ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမှုနှင့် တာဝန်သတ်မှတ်မှုများတွင် သမိုင်းပညာရှင်များအကြား ကွာခြားချက်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ နောက်ပိုင်းရာဇဝင်ဇာတ်ကြောင်း၊ ခေတ်ပြိုင်ကျောက်စာနှင့် နိုင်ငံခြားမှတ်တမ်းတို့ကို တူညီသော အထောက်အထားအဆင့်အဖြစ် မယူဆဘဲ ရင်းမြစ်ဝေဖန်မှုဖြင့် ခွဲခြားဖတ်ရှုရန် လိုအပ်သည်။