ဘုရင့်နောင်ရဲ့ နိုင်ငံတော်ဟာ တကယ်ဘယ်လောက်အထိ ကျယ်ဝန်းခဲ့သလဲ

ဘုရင့်နောင်အကြောင်း ပြောလိုက်ရင် “အရှေ့တောင်အာရှတစ်ဝက်လောက်ကို သိမ်းခဲ့တဲ့ဘုရင်” ဆိုတဲ့ပုံရိပ်ကို လူအများသိကြတယ်။ မြန်မာ၊ ယိုးဒယား၊ ရှမ်း၊ လန်နာ၊ မဏိပူရအထိ သူ့အာဏာရောက်ခဲ့တယ်လို့လည်း ပြောကြတယ်။

ဒါပေမယ့် မေးခွန်းတစ်ခုရှိတယ်။

ဘုရင့်နောင်ရဲ့ နိုင်ငံတော်ဟာ တကယ်ဘယ်လောက်အထိ ကျယ်ဝန်းခဲ့သလဲ။

ယနေ့နိုင်ငံမြေပုံလို နယ်နိမိတ်မျဉ်းတိတိကျကျဆွဲပြီး “ဒီအထဲအားလုံး ဘုရင့်နောင်နိုင်ငံ” လို့ ပြောလို့ရမလား။ ဒါမှမဟုတ် ဒေသတချို့က သစ္စာခံမင်းနိုင်ငံအဖြစ်သာ ရှိခဲ့တာလား။

ဘုရင့်နောင်ရဲ့ အင်ပါယာကို နားလည်ဖို့ ဒီကွာခြားချက်က အရေးကြီးတယ်။

၁၆ ရာစုအရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံရေးဟာ ယနေ့ nation-state လို တိကျတဲ့နယ်နိမိတ်နဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးမဟုတ်ဘူး။ အာဏာဟာ မြို့တော်ကနေ အပြင်ကို ဖြန့်ထွက်သွားပြီး အချို့ဒေသတွေမှာ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုရှိသလို အချို့မှာ ဒေသခံမင်းတွေကို သစ္စာခံစေပြီး ဆက်အုပ်ချုပ်ခိုင်းတယ်။

ဒါကြောင့် ဘုရင့်နောင်ရဲ့ နိုင်ငံတော်ကို “မြေပုံအကျယ်” ထက် အာဏာကွန်ရက်အကျယ် နဲ့ နားလည်တာ ပိုမှန်တယ်။

ဘုရင့်နောင် မတိုင်ခင် တောင်ငူနိုင်ငံက ဘာအခြေအနေရှိလဲ

၁၆ ရာစုအစောပိုင်းမှာ အင်းဝအာဏာကျဆင်းလာပြီး အထက်မြန်မာပြည်မှာ ရှမ်းမင်းနိုင်ငံတွေရဲ့ အင်အား တိုးလာတယ်။ အောက်မြန်မာပြည်မှာ ဟံသာဝတီနိုင်ငံ သီးခြားရှိတယ်။ တောင်ငူကတော့ အစမှာ အလယ်ပိုင်းက မြို့နိုင်ငံတစ်ခုလို ပိုနီးစပ်တယ်။

တပင်ရွှေထီးလက်ထက်မှာ တောင်ငူအင်အားတက်လာပြီး ပဲခူးကို သိမ်းယူကာ အောက်မြန်မာပြည်ကို အခြေခံတဲ့ နိုင်ငံတော်တစ်ခု တည်ဆောက်လာတယ်။

ဘုရင့်နောင်ဟာ တပင်ရွှေထီးရဲ့ စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အရေးကြီးဆုံးလူတစ်ဦးဖြစ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်း တပင်ရွှေထီးလုပ်ကြံခံရပြီး နိုင်ငံပြိုကွဲသွားချိန်မှာ အဲဒီအင်အားကို ပြန်စုစည်းခဲ့တယ်။

ဒီအချက်က အရေးကြီးတယ်။ ဘုရင့်နောင်ဟာ အစကနေ ဘာမှမရှိဘဲ အင်ပါယာတည်ဆောက်ခဲ့တာ မဟုတ်ဘူး။ တပင်ရွှေထီးတည်ဆောက်ထားတဲ့ အခြေခံကို ပြန်ယူပြီး အများကြီးချဲ့ထွင်ခဲ့တာ ဖြစ်တယ်။

မြန်မာပြည်အတွင်း ဘယ်အထိ ထိန်းချုပ်ခဲ့သလဲ

ဘုရင့်နောင်ရဲ့ အဓိကအာဏာဗဟိုက ပဲခူး ဖြစ်တယ်။ အောက်မြန်မာပြည်နဲ့ အထက်မြန်မာပြည်အများစုကို ပြန်လည်စုစည်းနိုင်ခဲ့တယ်။

အင်းဝ၊ စစ်ကိုင်း၊ ပုဂံနဲ့ အထက်မြန်မာပြည်ဒေသများကို သူ့အာဏာအောက် ပြန်ရောက်စေတယ်။ ဒါကြောင့် မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းနဲ့ အောက်ပိုင်းကို တစ်နိုင်ငံတည်းအောက် စုစည်းထားနိုင်ခဲ့တယ်။

ဒီဒေသတွေမှာ အုပ်ချုပ်ရေးကို တိုက်ရိုက်နီးပါး ထိန်းချုပ်နိုင်တဲ့ အဆင့်ရှိတယ်။ အထူးသဖြင့် မြို့တော်နဲ့ နီးတဲ့ဒေသ၊ အဓိကစိုက်ပျိုးရေးနယ်နဲ့ အခွန်ရဒေသတွေမှာ ဗဟိုအာဏာ ပိုခိုင်တယ်။

ရှမ်းပြည်နယ်တွေကို သိမ်းထားတာလား၊ သစ္စာခံစေထားတာလား

ဘုရင့်နောင်ရဲ့ အကြီးဆုံးအောင်မြင်မှုတွေထဲမှာ ရှမ်းမင်းနိုင်ငံများကို သူ့အာဏာအောက် ယူနိုင်တာ ပါဝင်တယ်။

မိုင်းရင်း၊ မိုင်းမိတ်၊ သီပေါ၊ နောင်ချိုနဲ့ အခြားရှမ်းဒေသအများအပြားဟာ ကိုယ်ပိုင်စော်ဘွားအုပ်ချုပ်မှုရှိခဲ့ကြတယ်။ ဘုရင့်နောင်က ဒီဒေသတွေကို တစ်ခုချင်းစီ မြို့ဝန်တွေသွားခန့်ပြီး တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်တာ မဟုတ်ဘူး။

ဒေသခံစော်ဘွားတွေကို ဆက်ထားပြီး သစ္စာခံစေတယ်၊ အခွန်၊ လက်ဆောင်နဲ့ စစ်သားပေးစေတယ်။ တော်ဝင်အိမ်ထောင်ရေးနဲ့ ချိတ်ဆက်တာတွေလည်း ရှိတယ်။

အဲဒါကြောင့် ရှမ်းဒေသကို “တောင်ငူပြည်နယ်” လို့ ယနေ့ခေတ်ပုံစံနဲ့ နားလည်တာထက် tributary network — သစ္စာခံကွန်ရက် — လို့ နားလည်တာ ပိုသင့်တော်တယ်။

လန်နာကို ဘယ်လိုထိန်းချုပ်ခဲ့သလဲ

ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမှာရှိတဲ့ လန်နာနိုင်ငံဟာ ချင်းမိုင်ကို ဗဟိုထားတဲ့ အရေးကြီးမင်းနိုင်ငံ ဖြစ်တယ်။

ဘုရင့်နောင်က ၁၅၅၈ ခုနှစ်မှာ လန်နာကို သူ့အာဏာအောက် ယူနိုင်ခဲ့တယ်။ ဒါပေမယ့် လန်နာကို ပဲခူးကနေ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ရေးဝန်ထမ်းအကုန်ပို့ပြီး ထိန်းချုပ်တာ မဟုတ်ဘူး။

ဒေသခံအုပ်ချုပ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံကို အတိုင်းအတာတစ်ခုထိ ဆက်ထားပြီး တောင်ငူအာဏာကို လက်ခံစေတဲ့ပုံစံ အသုံးပြုခဲ့တယ်။

လန်နာက ဘုရင့်နောင်အတွက် စစ်ရေးအရ အလွန်အရေးကြီးတယ်။ အယုဒ္ဓယဘက် စစ်ဆင်ရာမှာ မြောက်ဘက်က အရေးကြီးအခြေစိုက်ဒေသ ဖြစ်တယ်။ ရှမ်းနဲ့ လာအိုဒေသတွေဆီလည်း ဆက်သွယ်နိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် လန်နာဟာ နယ်မြေတစ်ခုတင်မဟုတ်ဘဲ အင်ပါယာရဲ့ စစ်ရေးတံတားတစ်ခု ဖြစ်တယ်။

အယုဒ္ဓယကို တကယ်ပိုင်ခဲ့သလား

ဒီမေးခွန်းက လူအများစိတ်ဝင်စားဆုံး ဖြစ်နိုင်တယ်။

ဘုရင့်နောင်က ၁၅၆၉ ခုနှစ်မှာ အယုဒ္ဓယမြို့ကို သိမ်းယူနိုင်ခဲ့တယ်။ ထိုင်းသမိုင်းမှာ ဒီဖြစ်ရပ်ဟာ အရေးကြီးဆုံးအလှည့်အပြောင်းတွေထဲက တစ်ခု ဖြစ်တယ်။

ဒါပေမယ့် အယုဒ္ဓယကို တောင်ငူနိုင်ငံရဲ့ တိုက်ရိုက်ပြည်နယ်အဖြစ် ပြောင်းခဲ့တာ မဟုတ်ဘူး။

ဒေသခံတော်ဝင်အုပ်ချုပ်မှုကို ဆက်ထားပြီး တောင်ငူဘုရင်ကို သစ္စာခံစေတယ်။ သစ္စာခံဘုရင်က လူအင်အား၊ အခွန်၊ လက်ဆောင်နဲ့ စစ်ရေးပူးပေါင်းမှု ပေးရနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် အယုဒ္ဓယဟာ ဘုရင့်နောင်ရဲ့ အာဏာအောက် တကယ်ရောက်ခဲ့တယ်ဆိုတာ မှန်ပေမယ့် ယနေ့နိုင်ငံတော်ပိုင်နက်သဘောနဲ့ “ထိုင်းနိုင်ငံတစ်ခုလုံး မြန်မာပြည်နယ်ဖြစ်သွားတယ်” လို့ ပြောတာ မမှန်ဘူး။

မဏိပူရအထိ ဘယ်လိုအာဏာရောက်ခဲ့သလဲ

ဘုရင့်နောင်ရဲ့ စစ်ဆင်ရေးနယ်ပယ်ဟာ အနောက်ဘက် မဏိပူရအထိ ရောက်ခဲ့တယ်။

မဏိပူရဟာ ယနေ့ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်းမှာရှိပြီး မြန်မာပြည်နဲ့ နယ်စပ်ဆက်နွယ်မှုရှည်လျားတဲ့ ဒေသဖြစ်တယ်။

ဘုရင့်နောင်က မဏိပူရမင်းကို သစ္စာခံစေပြီး တောင်ငူအာဏာကို အသိအမှတ်ပြုစေခဲ့တယ်။ ဒီလိုဆက်ဆံရေးက တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုထက် နယ်စပ်သစ္စာခံနိုင်ငံပုံစံ ပိုနီးတယ်။

အနောက်ဘက်ကို အင်အားချဲ့နိုင်ခြင်းက ဘုရင့်နောင်အာဏာရဲ့ သက်ရောက်မှု အလွန်ကျယ်ခဲ့တာကို ပြတယ်။

လာအိုဒေသအထိ ရောက်ခဲ့သလား

လန်ဆန်းနိုင်ငံနဲ့ ဘုရင့်နောင်အကြား စစ်ပွဲတွေရှိခဲ့တယ်။

ယနေ့ လာအိုနိုင်ငံအများစုနဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ လန်ဆန်းနိုင်ငံကို ဘုရင့်နောင်က စစ်ရေးဖိအားပေးပြီး အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ သစ္စာခံစေခဲ့တယ်။ ဒါပေမယ့် ဒေသရဲ့ တောင်တန်း၊ တောနဲ့ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးခက်ခဲမှုကြောင့် ဗဟိုအုပ်ချုပ်မှုကို အမြဲတမ်းအပြည့်အဝထိန်းချုပ်ဖို့ မလွယ်ဘူး။

လန်ဆန်းအုပ်ချုပ်သူ Setthathirath ဟာ တောင်ငူတပ်ကို တောနဲ့ ရွေ့လျားစစ်နည်းတွေသုံးပြီး ခုခံခဲ့တာကြောင့် ဘုရင့်နောင်အတွက် ဒေသကို အပြည့်အဝတည်ငြိမ်စွာ ထိန်းချုပ်ရခက်ခဲ့တယ်။

ဒါကြောင့် မြေပုံပေါ်မှာ လန်ဆန်းဒေသတစ်ခုလုံးကို တောင်ငူအင်ပါယာအရောင်နဲ့ ဆေးလိုက်ရင် အာဏာအခြေအနေကို အလွန်ရိုးရှင်းသွားမယ်။

ဘုရင့်နောင်ရဲ့ အင်ပါယာ ဘယ်အထိ ရောက်ခဲ့သလဲ

အကြမ်းအားဖြင့် သူ့အာဏာနဲ့ သစ္စာခံကွန်ရက်ဟာ —

အနောက်ဘက် မဏိပူရ၊ မြောက်ဘက် ရှမ်းဒေသများ၊ အရှေ့ဘက် လန်နာနဲ့ လန်ဆန်း၊ တောင်ဘက် အယုဒ္ဓယအထိ ရောက်ခဲ့တယ်။

ယနေ့နိုင်ငံနယ်နိမိတ်နဲ့ နှိုင်းရင် မြန်မာနိုင်ငံအများစု၊ ထိုင်းနိုင်ငံအများစုရဲ့ အရေးကြီးဒေသများ၊ လာအိုဒေသအချို့နဲ့ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း မဏိပူရအထိ သက်ရောက်မှုရှိခဲ့တယ်လို့ ဆိုနိုင်တယ်။

ဒါပေမယ့် ဒီအရာအားလုံးကို တစ်မျိုးတည်းသော အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်နဲ့ တိုက်ရိုက်ထိန်းချုပ်ထားတာ မဟုတ်ဘူး။

“အင်ပါယာ” ဆိုတာ ဘာကို ဆိုလိုတာလဲ

ဘုရင့်နောင်ရဲ့ နိုင်ငံတော်ကို နားလည်ဖို့ mandala model ဆိုတဲ့ အယူအဆကို သိထားရင် လွယ်တယ်။

အရှေ့တောင်အာရှရှေးနိုင်ငံရေးမှာ နယ်နိမိတ်ထက် အာဏာဗဟိုချက်အရေးကြီးတယ်။ မြို့တော်နဲ့ နီးလေလေ ဘုရင်အာဏာပိုခိုင်လေလေ။ အဝေးသွားလေလေ ဒေသခံမင်းရဲ့ ကိုယ်ပိုင်အာဏာပိုများလေလေ။

တချို့ဒေသက ဘုရင်တစ်ပါးကို သစ္စာခံပေမယ့် တစ်ချိန်တည်းမှာ အခြားအင်အားကြီးနိုင်ငံနဲ့လည်း ဆက်ဆံနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် ယနေ့မြေပုံလို border line တိတိကျကျ မရှိဘူး။

ဘုရင့်နောင်ရဲ့ အင်ပါယာက ဒီလို အလယ်ဗဟိုကနေ အာဏာအလွှာလိုက် ပျံ့နှံ့သွားတဲ့ စနစ် ဖြစ်တယ်။

အာဏာကို ဘယ်လိုထိန်းခဲ့သလဲ

စစ်အောင်နိုင်ရုံနဲ့ အင်ပါယာမတည်ဘူး။

ဘုရင့်နောင်ဟာ အနိုင်ရဒေသတွေမှာ ဒေသခံမင်းတွေကို သစ္စာခံစေတယ်။ အချို့ကို ရာထူးပြန်ပေးတယ်။ အချို့နေရာမှာ မိသားစုဝင် ဒါမှမဟုတ် ယုံကြည်ရတဲ့ လူကို ခန့်တယ်။

တော်ဝင်အိမ်ထောင်ရေးကိုလည်း အသုံးပြုတယ်။ မင်းသားမင်းသမီးတွေကို မဟာမိတ်ဒေသနဲ့ ချိတ်ဆက်ပေးတာဟာ သစ္စာခံမှုဖန်တီးဖို့ အရေးကြီးတဲ့နည်းလမ်းတစ်ခု ဖြစ်တယ်။

အခွန်၊ လက်ဆောင်၊ စစ်သားပေးခြင်းနဲ့ ဘုရင့်အခမ်းအနားကို တက်ရောက်ခြင်းတို့က သစ္စာခံမှုကို ပြသတဲ့နည်းလမ်း ဖြစ်တယ်။

တစ်ဖက်မှာ ပုန်ကန်ရင် စစ်တပ်ပို့ပြီး ပြန်နှိမ်နင်းတယ်။

ဒါကြောင့် အင်ပါယာကို ထိန်းတာဟာ စစ်တပ်၊ အခမ်းအနားနဲ့ မဟာမိတ်ကွန်ရက် သုံးခုလုံး အသုံးပြုတာ ဖြစ်တယ်။

ဘာသာရေးကိုလည်း အာဏာအတွက် အသုံးပြုခဲ့သလား

ဘုရင့်နောင်ဟာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို အားပေးခဲ့ပြီး သာသနာ့ဒါယကာဘုရင်ပုံရိပ်ကို အရေးထားခဲ့တယ်။

အနိုင်ရဒေသတွေမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာအဖွဲ့အစည်းနဲ့ ဆက်ဆံရေးတည်ဆောက်ခြင်းက နိုင်ငံရေးတရားဝင်မှုကို ကူညီပေးတယ်။

ဒါပေမယ့် သူ့အင်ပါယာထဲမှာ လူမျိုးနဲ့ ဘာသာရေးအမျိုးမျိုးရှိတာကြောင့် အုပ်ချုပ်မှုဟာ ဘာသာရေးတစ်မျိုးတည်းပေါ် မတည်ဘူး။

အဓိကက ဒေသခံတော်ဝင်အဖွဲ့အစည်းနဲ့ မင်းမျိုးကို သူ့အာဏာကွန်ရက်ထဲ ထည့်နိုင်ခြင်း ဖြစ်တယ်။

လူအင်အားရွှေ့ပြောင်းမှုက ဘာကြောင့် အရေးကြီးသလဲ

ဘုရင့်နောင်ခေတ်နဲ့ တောင်ငူစစ်ပွဲတွေမှာ စစ်အနိုင်ရပြီးနောက် လူတွေကို တစ်ဒေသကနေ တစ်ဒေသသို့ ရွှေ့ပြောင်းခေါ်ဆောင်တာတွေ ရှိတယ်။

လက်မှုပညာရှင်၊ စစ်သား၊ အနုပညာရှင်၊ အမှုထမ်းနဲ့ သာမန်လူတွေကို မြို့တော်နဲ့ အရေးကြီးဒေသတွေဆီ ရွှေ့နိုင်တယ်။

ယနေ့အမြင်နဲ့ ကြည့်ရင် ဒါဟာ လူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ ပြင်းထန်တဲ့အကျိုးဆက်ရှိတဲ့ လုပ်ရပ် ဖြစ်တယ်။

ရှေးနိုင်ငံရေးအတွက်တော့ လူဦးရေဟာ အင်အားတစ်ခု ဖြစ်တယ်။ လယ်လုပ်ဖို့၊ စစ်တိုက်ဖို့၊ အခွန်ပေးဖို့နဲ့ လက်မှုပညာလုပ်ဖို့ လူလိုတယ်။

ဒါကြောင့် နယ်မြေသိမ်းတာနဲ့အတူ လူအင်အားကို ထိန်းချုပ်ခြင်းဟာ အင်ပါယာတည်ဆောက်မှုရဲ့ အခြေခံအပိုင်း ဖြစ်တယ်။

ဒီလောက်ကျယ်တဲ့ အင်ပါယာကို ဘယ်လို ဆက်သွယ်ခဲ့သလဲ

ဒီဟာက အင်ပါယာရဲ့ အကြီးဆုံးပြဿနာတွေထဲက တစ်ခု ဖြစ်တယ်။

ပဲခူးကနေ ချင်းမိုင်၊ မဏိပူရ သို့မဟုတ် လန်ဆန်းအထိ သတင်းပို့ရင် လပေါင်းများစွာ ကြာနိုင်တယ်။

လမ်းမကောင်းဘူး။ မိုးရာသီရှိတယ်။ တောင်တန်းနဲ့ တောရှိတယ်။ မြစ်တွေကို ဖြတ်ရတယ်။

ဒါကြောင့် ဒေသခံမင်းကို အတိုင်းအတာတစ်ခုထိ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ပေးရတာ မဖြစ်မနေလိုတယ်။

ဗဟိုက အရာအားလုံးကို နေ့စဉ်တိုက်ရိုက်ထိန်းချုပ်ဖို့ မဖြစ်နိုင်ဘူး။

ဒီစနစ်က အင်ပါယာကို အလွန်မြန်မြန်ချဲ့နိုင်စေတယ်။ ဒါပေမယ့် ဘုရင်အားနည်းသွားရင် အလွန်မြန်မြန်ပြိုကွဲနိုင်တဲ့ အားနည်းချက်လည်း ဖြစ်တယ်။

ဘုရင့်နောင်ကွယ်လွန်ပြီး ဘာဖြစ်သွားသလဲ

၁၅၈၁ ခုနှစ်မှာ ဘုရင့်နောင်ကွယ်လွန်ပြီး သားတော် နန္ဒဘုရင် နန်းတက်တယ်။

အဲဒီနောက် မကြာခင် သစ္စာခံဒေသတွေ တဖြည်းဖြည်း ပုန်ကန်လာတယ်။ အယုဒ္ဓယက လွတ်လပ်ရေးပြန်ယူတယ်။ ရှမ်းနဲ့ အခြားဒေသတွေမှာ ဗဟိုအာဏာအားနည်းလာတယ်။

ဘုရင့်နောင်တည်ဆောက်ခဲ့တဲ့ ကွန်ရက်ကို နန္ဒဘုရင်က တူညီတဲ့အင်အားနဲ့ မထိန်းနိုင်တော့ဘူး။

ဒီအချက်က ဘုရင့်နောင်အင်ပါယာရဲ့ အားနည်းချက်ကို ပြတယ်။

အင်ပါယာဟာ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုထက် ဘုရင်တစ်ပါးရဲ့ စစ်ရေးအောင်မြင်မှု၊ ကိုယ်ရေးအာဏာနဲ့ သစ္စာခံကွန်ရက်ပေါ် အလွန်များစွာ မှီခိုနေတယ်။

ဘုရင်ကွယ်လွန်တာနဲ့ ကွန်ရက်ရဲ့ ချည်နှောင်မှု အားနည်းသွားတယ်။

အဲဒါဆို ဘုရင့်နောင်ရဲ့ အင်ပါယာ အတုလား

မဟုတ်ဘူး။

သူ့အာဏာရောက်ခဲ့တာ၊ အယုဒ္ဓယနဲ့ လန်နာကို သစ္စာခံစေခဲ့တာ၊ ရှမ်းဒေသအများအပြားနဲ့ မဏိပူရအထိ အင်အားဖြန့်ခဲ့တာဟာ သမိုင်းအထောက်အထားရှိတယ်။

ပြဿနာက အဲဒီအာဏာကို ယနေ့နိုင်ငံတော်နယ်နိမိတ်ပုံစံနဲ့ ပြတာသာ ဖြစ်တယ်။

“အတု” မဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမယ့် “ယနေ့နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလို တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ထားတဲ့ territory” လည်း မဟုတ်ဘူး။

အဲဒီနှစ်ခုကြားမှာ ရှိတယ်။

အကြမ်းအားဖြင့် ဘယ်လောက်ကျယ်ခဲ့သလဲ

ယနေ့နိုင်ငံနယ်နိမိတ်နဲ့ လွယ်လွယ်ပြောရရင် ဘုရင့်နောင်ရဲ့ အာဏာက —

မြန်မာနိုင်ငံအများစု၊ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနဲ့ အလယ်ပိုင်းအရေးကြီးဒေသများ၊ လာအိုဒေသအချို့၊ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက် မဏိပူရနဲ့ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများအထိ ရောက်ခဲ့တယ်။

ဒါပေမယ့် ဒီဒေသအားလုံးကို ပဲခူးကနေ တိုက်ရိုက်တူညီစွာ အုပ်ချုပ်ခဲ့တယ်လို့ မယူရဘူး။

မြို့တော်နဲ့နီးတဲ့ဒေသတွေမှာ တိုက်ရိုက်အာဏာပိုခိုင်တယ်။ အဝေးဒေသတွေမှာ သစ္စာခံမင်းနိုင်ငံစနစ် ပိုများတယ်။

ဒါကြောင့် ဘုရင့်နောင်ရဲ့ အင်ပါယာကို နိုင်ငံတော်အကျယ်အဝန်းတစ်ခုအဖြစ် တိုင်းတာတာထက် အင်အားပျံ့နှံ့မှုအကျယ် အဖြစ် နားလည်တာ ပိုတိကျတယ်။

ဘုရင့်နောင် ဘာကြောင့် ဒီလောက်ထိ အောင်မြင်ခဲ့သလဲ

အကြောင်းရင်းတစ်ခုတည်း မရှိဘူး။

တောင်ငူရဲ့ စစ်ရေးအဖွဲ့အစည်းတည်ဆောက်နိုင်မှု၊ မီးသေနတ်နဲ့ အမြောက်နည်းပညာအသုံးချမှု၊ လူအင်အားစုစည်းနိုင်မှု၊ ဒေသခံမင်းတွေနဲ့ အိမ်ထောင်ရေးနဲ့ မဟာမိတ်ကွန်ရက်တည်ဆောက်နိုင်မှု၊ စစ်အောင်ပြီးတိုင်း ဒေသခံအုပ်ချုပ်ရေးကို အပြည့်ဖျက်မပစ်ဘဲ သစ္စာခံစနစ်ထဲ ထည့်နိုင်မှုတို့ ပေါင်းစပ်နေတယ်။

အရေးကြီးဆုံးက သူဟာ စစ်မြေပြင်မှာ အနိုင်ရရုံနဲ့ မရပ်ဘူး။ အနိုင်ရဒေသကို နောက်ထပ်စစ်ပွဲအတွက် လူ၊ ရိက္ခာနဲ့ မဟာမိတ်အဖြစ် ပြန်အသုံးချနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် တစ်ပွဲအောင်ပြီး နောက်တစ်ပွဲပိုကြီးလာတဲ့ snowball effect တစ်မျိုး ဖြစ်လာတယ်။

ဘုရင့်နောင်ရဲ့ အင်ပါယာက ဘာကြောင့် သမိုင်းမှာ ထူးခြားသလဲ

အရှေ့တောင်အာရှမှာ နိုင်ငံအများအပြား တစ်ချိန်တည်းရှိနေတဲ့ခေတ်မှာ ဘုရင့်နောင်ဟာ ဒေသကြီးတစ်ခုလုံးအပေါ် သစ္စာခံကွန်ရက်တစ်ခု ထူထောင်နိုင်ခဲ့တယ်။

သူ့အာဏာက ပင်လယ်ကမ်းခြေ၊ မြစ်ဝှမ်း၊ တောင်တန်းနဲ့ မြို့နိုင်ငံအမျိုးမျိုးကို ချိတ်ဆက်ခဲ့တယ်။

ဒါဟာ တစ်မျိုးတည်းသော လူမျိုးနိုင်ငံတော် မဟုတ်ဘူး။ လူမျိုး၊ ဘာသာ၊ ဘာသာစကားနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်မျိုးစုံကို ဘုရင်တစ်ပါးရဲ့ အာဏာအောက် ချိတ်ထားတဲ့ အင်ပါယာ ဖြစ်တယ်။

ဒီအကြောင်းကြောင့် ဘုရင့်နောင်ကို မြန်မာ့သမိုင်းတင်မဟုတ်ဘဲ အရှေ့တောင်အာရှသမိုင်းထဲက အရေးကြီးဆုံး အင်ပါယာတည်ဆောက်သူတွေထဲက တစ်ပါးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြတယ်။

မူလမေးခွန်းကို ပြန်ဖြေရင်

ဘုရင့်နောင်ရဲ့ နိုင်ငံတော်ဟာ ဘယ်လောက်ကျယ်ခဲ့သလဲ။

ယနေ့မြေပုံနဲ့ အကြမ်းဖျဉ်းကြည့်ရင် မြန်မာနိုင်ငံအများစုကနေ ယနေ့ထိုင်းနိုင်ငံရဲ့ အရေးကြီးဒေသများ၊ လာအိုဒေသအချို့၊ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း မဏိပူရအထိ အာဏာသက်ရောက်ခဲ့တယ်။

ဒါပေမယ့် ဒီအရာကို “အဲဒီဒေသအားလုံးကို မြန်မာနိုင်ငံလို တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခဲ့တယ်” လို့ မပြောသင့်ဘူး။

အမှန်က ပိုစိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတယ်။

ဘုရင့်နောင်ဟာ မြို့တော်ပဲခူးကို ဗဟိုထားပြီး ဒေသခံမင်းနိုင်ငံတွေ၊ စော်ဘွားတွေ၊ သစ္စာခံဘုရင်တွေကို အလွှာလိုက် ချိတ်ဆက်ထားတဲ့ အရှေ့တောင်အာရှရဲ့ အကြီးမားဆုံး အာဏာကွန်ရက်တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့တာ ဖြစ်တယ်။

ဒါကြောင့် သူ့အင်ပါယာရဲ့ အရွယ်အစားကို စတုရန်းကီလိုမီတာနဲ့ပဲ တိုင်းတာရင် အဓိပ္ပာယ်အများကြီး ပျောက်သွားမယ်။

ဘုရင့်နောင်ရဲ့ တကယ့်အောင်မြင်မှုက မြေဘယ်လောက်သိမ်းခဲ့သလဲဆိုတာထက် မတူညီတဲ့မင်းနိုင်ငံများစွာကို တစ်ချိန်တည်းမှာ သူ့အာဏာကို လက်ခံအောင် ဘယ်လောက်ကျယ်ကျယ် ချိတ်ဆက်နိုင်ခဲ့သလဲ ဆိုတာမှာ ရှိတယ်။

အဓိကရင်းမြစ်များ

• မြန်မာမဟာရာဇဝင်နှင့် မှန်နန်းမဟာရာဇဝင်တော်ကြီး
• အယုဒ္ဓယနှင့် လန်နာရာဇဝင်များ
• Victor B. Lieberman — Burmese Administrative Cycles နှင့် early modern mainland Southeast Asia ဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များ
• Michael W. Charney — warfare, state formation နှင့် Toungoo Empire ဆိုင်ရာ သုတေသနများ
• အရှေ့တောင်အာရှ mandala political system နှင့် tributary networks ဆိုင်ရာ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များ

Editor’s Note: ဘုရင့်နောင်ခေတ် အင်ပါယာကို ယနေ့နိုင်ငံနယ်နိမိတ်ပုံစံဖြင့် တိတိကျကျ ပုံဖော်ခြင်းသည် သမိုင်းအခြေအနေကို လွဲမှားစေနိုင်သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ထားသော ဒေသနှင့် သစ္စာခံ/tributary မင်းနိုင်ငံများကို ခွဲခြားပြီး အာဏာကွန်ရက်အဖြစ် ရှင်းပြထားသည်။