ပုဂံမှာ ဘုရားစေတီထောင်ပေါင်းများစွာ ဘာကြောင့် တည်ခဲ့ကြတာလဲ — ကုသိုလ်၊ အာဏာနှင့် အလှူမြေများနောက်က သမိုင်း

ပုဂံမြေပြင်ကို အပေါ်စီးကနေ ကြည့်လိုက်ရင် အုတ်နီရောင်စေတီ၊ ဂူဘုရားနဲ့ ကျောင်းတိုက်တွေက မြေပြင်အနှံ့ ပျံ့နှံ့နေတယ်။ တချို့ဟာ အရွယ်အစားကြီးမားပြီး နန်းတော်တစ်ခုလို ထင်ရသလို၊ တချို့ကတော့ လယ်ကွင်းကြားထဲက အုတ်စေတီသေးသေးတစ်ဆူအဖြစ်သာ ကျန်ရှိနေတယ်။

ဒီမြင်ကွင်းကိုကြည့်ရင်း မေးစရာတစ်ခု ပေါ်လာတတ်တယ်။

လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၈၀၀ ကျော်က လူတွေဟာ ဘာကြောင့် ဒီလောက်များတဲ့ ဘုရားစေတီတွေကို တည်ခဲ့ကြတာလဲ။

ရိုးရိုးအဖြေကတော့ “ဘာသာရေးယုံကြည်မှုကြောင့်” ဖြစ်တယ်။ ဒါပေမယ့် ပုဂံသမိုင်းကို ကျောက်စာ၊ အလှူမှတ်တမ်းနဲ့ နိုင်ငံရေးစနစ်ဘက်ကနေ ကြည့်လိုက်ရင် ဒီအဖြေတစ်ခုတည်းနဲ့ မလုံလောက်တော့ဘူး။

ပုဂံခေတ် ဘုရားတည်ခြင်းဟာ ကုသိုလ်ပြုခြင်း၊ လူမှုဂုဏ်သိက္ခာ၊ အာဏာပြသခြင်း၊ မြေယာပိုင်ဆိုင်မှုနဲ့ စီးပွားရေးစနစ်တို့ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု ချိတ်ဆက်နေတဲ့ အလွန်ကြီးမားတဲ့ လူမှုဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့တယ်။

ပုဂံမြေပြင်မှာ ယနေ့တောင် အဆောက်အအုံ ၃,၅၀၀ ကျော် ကျန်ရှိနေဆဲ

UNESCO ၏ Bagan World Heritage မှတ်တမ်းအရ ပုဂံအမွေအနှစ်နယ်မြေတွင် စေတီ၊ ဂူဘုရား၊ ကျောင်းတိုက်နှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများအပါအဝင် မှတ်တမ်းတင်ထားသော monument ၃,၅၉၅ ခု ရှိနေသည်။

ဒါတွေဟာ အားလုံးကို ဆိုလိုတာမဟုတ်ဘူး။ ပျက်စီးပျောက်ကွယ်သွားတဲ့ အဆောက်အအုံတွေ၊ မြေကြီးအောက်ကျန်နေတဲ့ ရှေးဟောင်းအထောက်အထားတွေလည်း ရှိနေသေးတယ်။ ထို့ကြောင့် ပုဂံခေတ်မှာ မူလတည်ဆောက်ခဲ့တဲ့ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံအရေအတွက်ဟာ ယနေ့ကျန်ရှိတာထက် အများကြီးပိုများခဲ့နိုင်တယ်လို့ သမိုင်းပညာရှင်တွေက ယူဆကြတယ်။

အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၁ ရာစုကနေ ၁၃ ရာစုအတွင်း ပုဂံနိုင်ငံ အင်အားအထွတ်အထိပ်ရောက်ချိန်မှာ ဘုရားတည်ဆောက်မှုဟာ အရှိန်အဟုန်နဲ့ တိုးလာခဲ့တယ်။ UNESCO ကလည်း ပုဂံရှိ monument များ အလျင်အမြန်တိုးပွားလာခြင်းကို Buddhist merit-making tradition — ဗုဒ္ဓဘာသာ ကုသိုလ်ပြုအစဉ်အလာ — နဲ့ တိုက်ရိုက်ချိတ်ဆက်ဖော်ပြထားတယ်။

“ဘုရားတည်ရင် ကုသိုလ်ကြီးရမယ်” ဆိုတဲ့ ယုံကြည်မှု

ပုဂံခေတ်လူမှုဘဝမှာ ကုသိုလ်ဆိုတာ တစ်ဦးချင်းဘာသာရေးခံယူချက်တင် မဟုတ်ဘူး။ လူတစ်ယောက်ရဲ့ ဒီဘဝနဲ့ နောက်ဘဝအပေါ် အလွန်အရေးကြီးတဲ့ အရင်းအနှီးတစ်မျိုးလို နားလည်ခံယူခဲ့ကြတယ်။

စေတီတည်ခြင်း၊ ဂူဘုရားဆောက်ခြင်း၊ ကျောင်းတိုက်လှူခြင်း၊ မြေယာလှူခြင်း၊ ဆီမီးထွန်းဖို့ ဆီလှူခြင်း၊ စပါးလယ်နဲ့ တိရစ္ဆာန်များလှူခြင်းတို့ကို အလွန်ကြီးမားတဲ့ ကုသိုလ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြတယ်။

ဒီအယူအဆကြောင့် ဘုရင်တစ်ပါးတည်းသာ ဘုရားတည်ခဲ့တာ မဟုတ်ဘူး။ မင်းမျိုးမင်းနွယ်တွေ၊ အရာရှိတွေ၊ ချမ်းသာတဲ့ ကုန်သည်တွေ၊ မြေပိုင်ရှင်တွေနဲ့ လူမှုအဆင့်အတန်းအမျိုးမျိုးက သူတို့တတ်နိုင်သလောက် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံတွေ တည်ဆောက်လှူဒါန်းခဲ့ကြတယ်။

အရွယ်အစားကပဲ ကွာသွားတယ်။

ဘုရင်တစ်ပါးက နိုင်ငံအင်အားနဲ့ ကိုက်ညီတဲ့ ဂူဘုရားကြီးတစ်ဆူ တည်နိုင်တယ်။ သာမန်ချမ်းသာသူတစ်ဦးကတော့ စေတီသေးတစ်ဆူ၊ ကျောင်းတစ်ကျောင်း ဒါမှမဟုတ် ဘုရားတစ်ဆူအတွက် လယ်မြေတစ်ကွက် လှူနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် ပုဂံမြေပြင်ဟာ ဘုရင်တွေရဲ့ ဘာသာရေးဆောက်လုပ်ရေးစီမံကိန်းတစ်ခုတည်း မဟုတ်ခဲ့ဘူး။ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတစ်ခုလုံးရဲ့ ကုသိုလ်ပြုယဉ်ကျေးမှုကို မြေပြင်ပေါ်မှာ အုတ်နဲ့ ကျောက်အဖြစ် မြင်နိုင်တဲ့နေရာ ဖြစ်လာခဲ့တာပါ။

ဘုရားတည်တာနဲ့ အာဏာ ဘာဆိုင်သလဲ

ပုဂံခေတ်မှာ ဘုရင်ဟာ နိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်သူတင်မဟုတ်ဘဲ သာသနာကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူ၊ အဓိကဒါယကာအဖြစ်လည်း ရပ်တည်ခဲ့ရတယ်။

အလွန်ကြီးမားတဲ့ ဘုရားတစ်ဆူကို တည်ဆောက်နိုင်ခြင်းဟာ ယနေ့ခေတ် အဓိပ္ပာယ်နဲ့ဆိုရင် ဘာသာရေးအလှူတစ်ခုသာ မဟုတ်ဘဲ နိုင်ငံတော်၏ လူအင်အား၊ အစားအစာထုတ်လုပ်နိုင်မှု၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး၊ လက်မှုကျွမ်းကျင်မှုနဲ့ စီမံခန့်ခွဲနိုင်မှုကိုပါ ပြသနေတယ်။

အုတ်သန်းပေါင်းများစွာ လိုတယ်။ အုတ်ဖုတ်သူ၊ လက်သမား၊ ပန်းရံ၊ ပန်းချီဆရာ၊ ပန်းပုဆရာ၊ သတ္တုလုပ်သားတွေ လိုတယ်။ အလုပ်သမားတွေအတွက် အစားအစာ လိုတယ်။ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လိုတယ်။ ဒီအရာတွေကို အချိန်ကြာမြင့်စွာ စုစည်းနိုင်မှသာ ကြီးမားတဲ့ ဘုရားတစ်ဆူ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်တယ်။

ဒါကြောင့် အာနန္ဒာ၊ သဗ္ဗညု၊ ဓမ္မရံကြီးလို အဆောက်အအုံကြီးတွေဟာ ဗုဒ္ဓဘာသာယုံကြည်မှုကိုသာ မပြဘဲ ပုဂံနိုင်ငံရဲ့ စီမံခန့်ခွဲမှုစွမ်းအားကိုလည်း ပြသနေကြတယ်။

UNESCO ရဲ့ ပုဂံအမွေအနှစ်ဖော်ပြချက်မှာတောင် ပုဂံခေတ်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ wealth redistribution — ဓနအရင်းအမြစ်များကို သာသနာဘက်သို့ ပြန်လည်ဖြန့်ဝေခြင်း — ဟာ နိုင်ငံရေးထိန်းချုပ်မှုနဲ့ ဆက်စပ်လာပြီး ဘုရင်က အဓိကဒါယကာအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့တယ်လို့ ဖော်ပြထားတယ်။

ဘုရားတစ်ဆူ တည်ပြီးရင် အဲဒီမှာ ရပ်သွားတာ မဟုတ်ဘူး

ပုဂံခေတ် ဘုရားလှူဒါန်းမှုကို နားလည်ဖို့ အရေးကြီးဆုံးအချက်တစ်ခုက ဒီမှာရှိတယ်။

ဘုရားတစ်ဆူ ဆောက်ပြီးရုံနဲ့ မပြီးဘူး။

အဲဒီဘုရားကို နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ ဆီမီးထွန်းဖို့၊ ပြုပြင်ဖို့၊ ရဟန်းသံဃာတွေကို ထောက်ပံ့ဖို့၊ အခမ်းအနားတွေ ကျင်းပဖို့ စီးပွားရေးအရင်းအမြစ်လိုတယ်။

ဒါကြောင့် အလှူရှင်တွေဟာ ဘုရားနဲ့အတူ လယ်မြေ၊ စပါးခြံ၊ တိရစ္ဆာန်၊ လုပ်သားအင်အားနဲ့ အခြားပိုင်ဆိုင်မှုတွေ ကိုပါ လှူဒါန်းခဲ့ကြတယ်။

ပုဂံခေတ် ကျောက်စာတွေမှာ ဒီလိုအလှူမှတ်တမ်းတွေ ရှိနေတယ်။ ၁၂ ရာစုနောက်ပိုင်း ကျောက်စာများက လူမှုနောက်ခံအမျိုးမျိုးရှိသူတွေဟာ ဘုရားကျောင်းနဲ့ ကျောင်းတိုက်တွေအတွက် မြေယာ၊ တိရစ္ဆာန်နဲ့ ဘုရားကျောင်းဆိုင်ရာလုပ်သားတွေ လှူဒါန်းခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားတယ်။

ဒီအချက်က ဘုရားတစ်ဆူဟာ သီးခြားအဆောက်အအုံတစ်ခုသာ မဟုတ်ဘဲ သူ့ကို ထောက်ပံ့ပေးနေတဲ့ အသေးစားစီးပွားရေးစနစ်တစ်ခု ရှိနိုင်ခဲ့ကြောင်း ပြနေတယ်။

အလှူမြေတွေဟာ ဘာကြောင့် နိုင်ငံတော်အတွက် ပြဿနာဖြစ်လာနိုင်သလဲ

ဒီနေရာမှာ ပုဂံခေတ်အကြောင်း စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းတဲ့ နောက်တစ်ဖက် ပေါ်လာတယ်။

သာသနာကို လှူထားတဲ့ မြေယာနဲ့ ပိုင်ဆိုင်မှုအများအပြားဟာ အခွန်အခအချို့ကနေ ကင်းလွတ်နိုင်ခဲ့တယ်။ တစ်နှစ်ပြီးတစ်နှစ် လူတွေက မြေ၊ လုပ်သားနဲ့ စီးပွားရေးအရင်းအမြစ်တွေကို ဘုရားကျောင်းနဲ့ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းဆီ လှူနေကြမယ်ဆိုရင် အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ နိုင်ငံတော်အခွန်ရနိုင်တဲ့ မြေယာပမာဏ လျော့နည်းနိုင်တယ်။

မြန်မာ့သမိုင်းလေ့လာသူ Michael Aung-Thwin ကလည်း နောက်ပိုင်းမြန်မာမင်းဆက်များအထိ လူတွေဟာ ကုသိုလ်ရလိုတဲ့အတွက် ငွေ၊ မြေယာနဲ့ လုပ်သားအင်အားတွေကို သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းထံ လှူဒါန်းခဲ့ကြပြီး ဒီလို tax-free religious estates တွေ စုပုံလာတာဟာ နိုင်ငံတော်အတွက် စီးပွားရေးအကျိုးဆက်ရှိခဲ့ကြောင်း လေ့လာထားတယ်။

ဒါကြောင့် ဘုရားတည်ခြင်းဟာ ဘာသာရေးရဲ့ အောင်မြင်မှုတစ်ခုဖြစ်သလို တစ်ဖက်က နိုင်ငံတော်အတွက် ဘဏ္ဍာရေးချိန်ခွင်လျှာကို စဉ်းစားရမယ့် အရာလည်း ဖြစ်လာနိုင်ခဲ့တယ်။

ဒီအချက်ကို “ဘုရားများလွန်းလို့ ပုဂံပျက်သွားတယ်” လို့ တန်းပြီး သတ်မှတ်လို့တော့ မရဘူး။ ပုဂံနိုင်ငံကျဆင်းရတဲ့ အကြောင်းရင်းတွေမှာ နိုင်ငံရေး၊ စစ်ရေး၊ ဒေသတွင်းအာဏာပြောင်းလဲမှုနဲ့ စီးပွားရေးကိစ္စများစွာ ပါဝင်နေတယ်။ ဒါပေမယ့် ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းဆီ မြေယာနဲ့ အရင်းအမြစ်များ စုပုံလာခြင်းဟာ သမိုင်းပညာရှင်တွေ ဆွေးနွေးကြတဲ့ အရေးကြီးသော စီးပွားရေးအချက်တစ်ခု ဖြစ်တယ်။

ကျောက်စာတွေက လူတွေရဲ့ ဆန္ဒကို ယနေ့အထိ ပြောနေတယ်

ပုဂံမှာ ကျန်ရှိနေတဲ့ ကျောက်စာတွေကို ဖတ်ကြည့်ရင် အလှူရှင်တွေဟာ “အဆောက်အအုံဆောက်ခဲ့တယ်” ဆိုတာတင် မရေးထားကြဘူး။ ဘာလှူခဲ့သလဲ၊ ဘယ်သူ့အတွက် လှူခဲ့သလဲ၊ ဘာဆုတောင်းခဲ့သလဲဆိုတာတွေပါ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြတယ်။

၁၁၁၃ ခုနှစ်ဝန်းကျင်က မြဇေဒီကျောက်စာဟာ ထင်ရှားတဲ့ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်တယ်။ ရာဇကုမာရ်မင်းသားက သူ့ဖခင် ကျန်စစ်သားမင်းကို ဂုဏ်ပြုရင်း ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အလှူပြုခဲ့တာကို မြန်မာ၊ မွန်၊ ပျူနဲ့ ပါဠိ ဘာသာစကားလေးမျိုးနဲ့ မှတ်တမ်းတင်ထားတယ်။

ကျောက်စာဆိုတာ အဲဒီခေတ်လူတွေက အနာဂတ်ကို ပို့ခဲ့တဲ့ သတင်းစာတစ်စောင်လိုပါပဲ။

ဘုရင်တွေ ဘာလုပ်ခဲ့သလဲဆိုတာတင်မဟုတ်ဘဲ သာမန်လူတွေ ဘာကိုတန်ဖိုးထားခဲ့သလဲ၊ ဘာကိုကြောက်ခဲ့သလဲ၊ နောက်ဘဝအတွက် ဘာမျှော်လင့်ခဲ့သလဲဆိုတာအထိ ပြောပြပေးနေတယ်။

လူမှုဂုဏ်သိက္ခာအတွက်လည်း ဘုရားတည်ခဲ့ကြသလား

လူတစ်ယောက်က ကြီးမားတဲ့ ဘုရားတစ်ဆူ တည်နိုင်တယ်ဆိုတာ သူ့မှာ စီးပွားရေးအင်အားနဲ့ လူမှုအဆင့်အတန်းရှိကြောင်းကိုလည်း ပြသတယ်။

ဒါပေမယ့် ဒီအချက်ကို ယနေ့ခေတ်လို “ပြိုင်ကြွားမှု” တစ်မျိုးတည်းနဲ့ မကြည့်သင့်ဘူး။ ပုဂံခေတ်မှာ လူမှုဂုဏ်သိက္ခာ၊ နိုင်ငံရေးအာဏာနဲ့ ဘာသာရေးကုသိုလ်တို့ဟာ ယနေ့လို သီးခြားကဏ္ဍတွေ မဟုတ်ဘဲ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု ဆက်စပ်နေခဲ့တယ်။

ဘုရင်က ဘုရားကြီးတစ်ဆူ တည်တာဟာ သာသနာကို ထောက်ပံ့တာဖြစ်သလို သူ့ရဲ့ တရားမျှတသော အုပ်ချုပ်သူပုံရိပ်ကိုလည်း တည်ဆောက်ပေးတယ်။ အရာရှိတစ်ဦးက ဘုရားလှူတာဟာ ကုသိုလ်ယူတာဖြစ်သလို သူ့မိသားစုနာမည်ကိုလည်း ကျောက်စာထဲမှာ အချိန်ကြာကြာ ကျန်စေတယ်။

အုတ်တွေ ပျက်နိုင်တယ်။ နန်းတော်တွေ ပျောက်နိုင်တယ်။

ဒါပေမယ့် အလှူရှင်နာမည်ကို ကျောက်မှာထွင်းထားလိုက်ရင် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာနောက်တောင် လူတွေ ပြန်ဖတ်နိုင်တယ်။

ပုဂံရဲ့ အံ့ဩစရာက ဘုရားအရေအတွက်တင် မဟုတ်ဘူး

ယနေ့ ပုဂံကို သွားတဲ့အခါ စေတီပုထိုးတွေရဲ့ အလှကို အရင်မြင်ရတယ်။ ဒါပေမယ့် အဲဒီအုတ်နံရံတွေနောက်မှာ လယ်မြေတွေရှိခဲ့တယ်။ လုပ်သားတွေရှိခဲ့တယ်။ ရေသွင်းစနစ်တွေရှိခဲ့တယ်။ ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းတွေရှိခဲ့တယ်။ ဘုရင်ရဲ့ အာဏာရှိခဲ့တယ်။ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်းရှိခဲ့တယ်။ လူတွေရဲ့ နောက်ဘဝအပေါ် ယုံကြည်မှုရှိခဲ့တယ်။

အဲဒီအရာအားလုံး ပေါင်းစပ်ပြီးမှ ပုဂံရဲ့ မြင်ကွင်းဖြစ်လာတာပါ။

ဒါကြောင့် “ပုဂံမှာ ဘာကြောင့် ဘုရားတွေအများကြီးရှိတာလဲ” ဆိုတဲ့ မေးခွန်းရဲ့ အဖြေဟာ —

လူတွေ ဘာသာရေးကို အလွန်ယုံကြည်ခဲ့လို့သာ မဟုတ်ဘူး။ ကုသိုလ်၊ အာဏာ၊ စီးပွားရေး၊ လူမှုဂုဏ်သိက္ခာနဲ့ နိုင်ငံတော်တည်ဆောက်မှုတို့ဟာ တစ်ချိန်တည်းမှာ ဘုရားတည်ခြင်းထဲ စုဝေးနေခဲ့လို့ ဖြစ်တယ်။

ယနေ့ ကျန်ရှိနေတဲ့ ပုဂံစေတီပုထိုးတစ်ဆူချင်းစီဟာ အုတ်နဲ့ဆောက်ထားတဲ့ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံတစ်ခုတင် မဟုတ်တော့ဘူး။

လွန်ခဲ့တဲ့ ရာစုနှစ်များက လူတွေရဲ့ ယုံကြည်မှု၊ ဆန္ဒ၊ ကြောက်ရွံ့မှု၊ အာဏာနဲ့ အနာဂတ်အတွက် မျှော်လင့်ချက်တွေကို ယနေ့အထိ သိမ်းထားပေးတဲ့ သမိုင်းမှတ်တမ်းတစ်ခုစီ ဖြစ်နေကြတယ်။

ကိုးကားထားသည့် အဓိကရင်းမြစ်များ

• UNESCO World Heritage Centre — Bagan, Myanmar
• UNESCO Bagan World Heritage Nomination Documents
• UNESCO Memory of the World — Myazedi Quadrilingual Stone Inscription
• Michael Aung-Thwin — The Role of Sasana Reform in Burmese History: Economic Dimensions of a Religious Purification, Journal of Asian Studies

Cover Photo Credit: Vyacheslav Argenberg / Wikimedia Commons, CC BY 4.0